• Polski
  • English
  • AA+A++
Radom. Korzenie miasta i regionu. T. 1: Badania 2009

Radom. Korzenie miasta i regionu. T. 1: Badania 2009

Buko A., Główka D. [red.]

Materiały z konferencji „Radom: korzenie miasta i regionu" (9 listopada 2009), podsumowującej prace zrealizowane w roku 2009. Warszawa 2011, s. 210

ISBN: 978-83-89499-78-3

 

Opis

 

Radom i jego okolice we wczesnym średniowieczu nie były dotąd przedmiotem pogłębionych studiów, W dotychczasowych opracowaniach na temat początków państwa polskiego zajmował on marginalną pozycję, jak się zdaje nieadekwatną do roli tego ośrodka, a właściwie rozległego kompleksu osadniczego miasta przedłokacyjnego (tzw. Piotrówka) usytuowanego w dolinie rzeki Mlecznej. Tu funkcjonowało największe na Mazowszu grodzisko. Mamy nadzieję, że podjęte badania interdyscyplinarne nad wczesnośredniowiecznym Radomiem, związane z inicjatywą utworzenia skansenu archeologicznego przyniosą interesujące wyniki, pozwalające udzielić odpowiedzi na wiele do tej pory nierozwiązanych kwestii.

 

Od redakcji

 

Od Redakcji

Radom i ziemia radomska, w świetle badań historycznych poświęconych średniowieczu, stanowią przypadek frapujący. Położone na południowym skraju obecnego województwa mazowieckiego, stanowiły niegdyś część Małopolski, która miała sięgać we wczesnym średniowieczu aż po dzisiejsze Świerże. Tamtejszy kościół odnotowany został bowiem w źródłach pisanych w roku 1191 wśród posiadłości kolegiaty sandomierskiej. W okresie tym Mazowszanie nie byli zapewne na tych terenach tubylcami. Aleksander Gieysztor zwrócił uwagę na nazwę miej¬scową wsi Mazowszany pod Radomiem, uznając ją za typowe miano dla osady zamieszkałej przez ludność przeniesioną względnie osadzoną z Mazowsza. Takich wskazówek toponomastycznych, wskazujących na silne więzi terenów Radomia z Sandomierskiem, doszukać się tu można, jego zdaniem, zdecydowanie więcej.

Tereny te nie były w przeszłości przedmiotem pogłębionych studiów. W do-tychczasowych opracowaniach na temat początków państwa polskiego ziemia radomska zajmuje marginalną pozycję. Sytuacji tej nie zmienił fakt, że Radom, włączony do badań milenijnych, dostarczył bogatych materiałów źródłowych, wskazujących na jego odległą, sięgającą IX w. metrykę. Niestety, dokumentacja z tamtych badań nie weszła do obiegu naukowego. A przecież wiele kwestii dotyczących roli Radomia w okresie formowania się państwa polskiego wymaga ustaleń. Na uwagę zasługuje rozległy kompleks osadniczy miasta przedlokacyjnego (tzw. Piotrówka) usytuowany w dolinie rzeki Mlecznej. Składa się on z co najmniej sześciu stanowisk archeologicznych, w tym największego na Mazowszu grodziska, o powierzchni ponad dwóch hektarów. Wyniki badań Ewy Kierzkowskiej- -Kalinowskiej wskazują na obecność najstarszej osady na terenie dzisiejszego Radomia już w IX w. i na nieprzerwany rozwój ośrodka w tym miejscu do końca XIII stulecia. Jeżeli hipoteza ta jest prawdziwa, mielibyśmy rzadki na ziemiach polskich przypadek przejęcia, a następnie rozbudowywania przez Piastów ośrodka założonego w epoce przedpaństwowej. Jeśli zaś to wczesne datowanie nie potwierdzi się, wówczas należałoby zadać pytanie o okoliczności usytuowania w tym miejscu jednego z kluczowych ośrodków monarchii piastowskiej. Wśród przyczyn powstania najstarszej osady nad rzeką Mleczną musiały zaistnieć okolicz¬ności szczególnie dużej wagi politycznej i ekonomicznej, skoro wybudowano ją na miejscu świeżo ściętego lasu. Czy było to związane z jego położeniem na pograniczu mazowiecko-małopolskim, w strefie rozwijającego się intensywnie od IX w. handlu międzyregionalnego, czy z datowaną na drugą połowę X w. ekspansją terytorialną pierwszych Piastów w kierunku południowo-wschodnim? Na tę drugą możliwość pośrednio zdaje się wskazywać usytuowanie wokół Radomia grupy tzw. osad służebnych, typowych dla ośrodków grodowych w organizacji gospodarczej państwa pierwszych Piastów.

Podjęcie przez samorząd i prezydenta miasta Radomia decyzji o realizacji projektu mającego na celu utworzenie w dolinie rzeki Mlecznej skansenu i parku archeologicznego wydaje się ze wszech miar dobrą - bo inspirującą - koncepcją. Wymaga ona bowiem stworzenia nowoczesnego programu badań interdyscyplinarnych nad Radomiem przedlokacyjnym, a tym samym podjęcia na nowo kluczowych pytań o rolę tego ośrodka w procesie powstawania państwa. Decydująca dla szybkiego wdrożenia tej inicjatywy okazała się deklaracja władz miasta udzielenia wsparcia finansowego dla projektu, jak też związanych z nim publikacji. Rolę koordynatora i głównego wykonawcy projektu powierzono w roku 2009 Instytutowi Archeologii i Etnologii Polskiej Akademii Nauk, nawiązując w ten sposób do badań okresu milenijnego realizowanych przez pracowników naszego Instytutu. Do współpracy zaproszono Instytut Archeologii Uniwersytetu Warszawskiego i Instytut Archeologii Uniwersytetu Kardynała Stefana Wyszyńskiego oraz Instytut Geografii Uniwersytetu Warszawskiego. Nadzór naukowy nad projektem powierzono dyrektorowi Instytutu Archeologii i Etnologii PAN, a funkcję głównego koordynatora projektu jego zastępcy do spraw naukowych - profesorowi Markowi Duliniczowi, wybitnemu badaczowi Mazowsza średniowiecznego. W ten sposób stworzono podstawę ekipy badawczej. Zadanie objąć miało zasięgiem ponad pięćdziesięciohektarowy obszar w dolinie rzeki Mlecznej. Już w pierwszym roku podjęto wstępne prace terenowe realizowane przez badaczy z Instytutu Archeologii i Etnologii PAN oraz Instytutu Geografii UW - archeologiczne i przyrodnicze, mające za zadanie sprecyzować potencjał naukowy terenów objętych badaniem.

W radomskiej Resursie 9 listopada 2009 roku odbyło się inauguracyjne seminarium poświęcone realizacji wspomnianego projektu. Referaty przygotowali wówczas zarówno uczestnicy badań, jak i inni badacze zainteresowani dziejami Radomia i ziemi radomskiej. Prace te stanowią zawartość niniejszego tomu, który w założeniu organizatorów traktować należy jako wprowadzenie do problematyki podjętej w projekcie badawczym.

Tom otwiera wprowadzenie do dziejów Radomia pióra Henryka Samsonowicza. Dalej zamieszczony został tekst Marka Dulinicza poświęcony wczesnym dziejom Mazowsza. Istotną dla poruszanej tematyki kwestię przynależności historycznej ziemi radomskiej podjął Zbigniew Lechowicz. Dzieje osadnictwa wczesnośredniowiecznego na tym terenie stały się tematem opracowania Barbary Fuglewicz. Wczesną urbanizację ziem polskich przedstawił Andrzej Buko. Nad rzekę Mleczną przenoszą nas kolejne artykuły. Elżbieta Skubicha opisała dzieje badań archeologicznych na terenie Radomia. Wyniki pierwszych prac wykopaliskowych, paleo- geograficznych oraz stosujących metody nieinwazyjne w archeologii, realizowanych w toku podjętego projektu badawczego, zostały omówione przez Macieja Trzecieckiego, Krzysztofa Misiewicza oraz Piotra Szwarczewskiego i jego współpracowników. Zwieńczeniem naszej książki są dwa artykuły dotyczące planowanego skansenu archeologicznego. Jego koncepcję zaprezentowała Małgorzata Cieślak- -Kopyt, a Tadeusz Baranowski podzielił się doświadczeniami w zakresie europejskiej praktyki tworzenia podobnych obiektów.

W dniu 9 czerwca 2010, niemal w przeddzień zainicjowania II sezonu badań, zginął w wypadku samochodowym profesor Marek Dulinicz, współtwórca programu naukowego badań radomskich i jego koordynator naukowy. Jego pamięci dedykujemy niniejszą publikację.

Andrzej Buko, Dariusz Główka