Ośrodek jest jedynym w Polsce i jednym z nielicznych na świecie centrum badań dziejów kultury materialnej średniowiecza i czasów nowożytnych. Powołany został w 1953 r. jako Dział Instytutu Historii Kultury Materialnej PAN, funkcjonował następnie do 2011 r. pod nazwą Zakładu HKM.
 
Sformułowany w toku dyskusji teoretycznych program naukowy wyznaczył kierunek studiów nad poziomem materialnym i warunkami bytu codziennego dawnych społeczeństw oraz określił metodologiczne podstawy badań, integrujących współpracujące ze sobą dyscypliny: historię, archeologię, historię sztuki i architektury, urbanistykę oraz etnografię.
 
Prowadzone prace początkowo koncentrowały się wokół dziejów osadnictwa, rolnictwa i hodowli, górnictwa i hutnictwa, budownictwa, dziejów rzemiosła i produkcji fabrycznej, z czasem obejmując również zagadnienia podziału i wymiany dóbr oraz konsumpcji. Wyniki tych zespołowych i indywidualnych prac podsumowano w syntezie Historia kultury materialnej Polski w zarysie (6 tomów, 1978–1979), obejmującej okres od wczesnego średniowiecza po 1918 rok.
 
W następnych dziesięcioleciach, wraz ze stopniowo zachodzącą wymianą pokoleniową w Zakładzie, pojawiły się nowe inicjatywy i projekty studiów. Zainteresowania przesunęły się na słabiej dotąd uprawiane pola badawcze, ku tematyce dystrybucji, konsumpcji i materialnych warunków bytu dawnych społeczeństw. W większym stopniu zaczęła być uwzględniana historia społeczna. Rozwinęły się studia nad poziomem życia rozmaitych grup społeczeństw dawnej Polski i krajów ościennych, ich majątkiem i rzeczami osobistymi, wyposażeniem domów, stanem higieny i zdrowia, wzorcami konsumpcji. Ewolucji programu działalności Zakładu sprzyjała otwarta formuła hkm, nieprzypieczętowana obowiązującą definicją.