Informacje o projekcie
Tytuł projektu: Ammuriana – wyspa Murano w świetle wykopalisk / Isola di Murano alla luce degli scavi.
Numer projektu: NCN 2018/30/M/HS3/00737
Kierownik projektu: dr. hab. Tadeusz Baranowski
Jednostka prowadząca projekt: Instytut Archeologii i Etnologii Polskiej Akademii Nauk
Wiodący partner zagraniczny: Iprof. dr Sauro Gelichi
Źródło finansowania projektu: Program HARMONIA 10
Charakterystyka
Zespół archeologów pod kierunkiem dr. hab. Tadeusza Baranowskiego z Instytutu Archeologii i Etnologii Polskiej Akademii Nauk – Ośrodka Interdyscyplinarnych Badań Archeologicznych (Warszawa) w ramach programu Harmonia 10, Narodowego Centrum Nauki realizuje projekt: Ammuriana – wyspa Murano w świetle wykopalisk / Isola di Murano alla luce degli scavi.
Partnerem Polaków jest grupa badaczy skupiona wokół prof. dr. Sauro Gelichiego z prestiżowego Uniwersytetu Ca' Foscari w Wenecji, we współpracy z Włoska Radą Badań Naukowych. Wspólnym celem jest opracowanie wyników polsko-włoskich archeologicznych prac wykopaliskowych z lat osiemdziesiątych XX wieku na (słynącej z wyrobu szkła) weneckiej wyspie Murano, przeprowadzonych przed fasadą średniowiecznej Bazyliki Santa Maria e Donato, na stanowisku z okresu wczesnego i pełnego średniowiecza.
Naukowcy różnych specjalizacji gwarantują interdyscyplinarne spojrzenie na przeszłość Wenecji, przez pryzmat historii obszaru istotnego dla społeczności Laguny Weneckiej. Oprócz publikacji książkowej i artykułów planuje się przygotowanie wystawy obrazującej fascynujące losy mieszkańców w pięknym, lecz trudnym dla osadnictwa środowisku naturalnym.
Efektem współpracy jest publikacja w dwu językach: polskim i włoskim.
Monografia „Ammuriana – Wyspa Murano w świetle wykopalisk” przedstawia badania archeologiczne Wenecji w kontekście ważnych wydarzeń z jej historii, związanych z przemianami, które zachodziły na tym odcinku wybrzeża Adriatyku po upadku Impe¬rium Rzymskiego i wtargnięciu do Italii Wizygotów, Longobardów, Awarów, a następnie Franków i Węgrów.
Badania archeologiczne przed fasadą bazyliki S. Maria e Donato zostały poprzedzone szczegółową analizą źródeł pisanych i ikonograficznych, według których już w XI w. kościół określany był jako ecclesia baptismalis, co wraz z późniejszymi dokumentami poświadczało istnienie baptysterium w pobliżu kościoła.
W trakcie badań wyróżniono 10 faz zagospodarowania terenu, od wczesnego średniowiecza, po czasy nowożytne. Szczególnie istotne dla wyników badań były fazy 4-7, które związane były z okresem funkcjonowania budowli, która na dalszym etapie analizy wskazała na związek z niezachowanym baptysterium. Niemniej istotnym znaleziskaiem okazała się faza 8 (głównie XVII w.)– przypadająca na okres wykorzystania terenu przykościelnego jako cmentarza dla mieszkańcow Murano.
Cmentarz powstał około 1600 r., na miejscu dawnego baptysterium. Niektóre elementy w powiązaniu ze źródłami pisanymi mogą świadczyć o tym, że pochowani byli ofiarami trzeciej (najgorszej) fali epidemii dżumy w Wenecji (lata 30. XVII w.). Wykorzystanie badanego terenu jako cmentarza przykościelnego miało miejsce jedynie w XVII w.
Odkryto łącznie 46 (+1) pochówków szkieletowych. Zmarłych chowano zarówno wewnątrz, jak i na zewnątrz budowli. Większość pochówków była zaburzona, część to depozyty wtórne, zaobserwowano deponowanie czaszek w małych skupiskach. Wyposażenie grobowe składało się głównie z osobistych dewocjonaliów zmarłych: medalików i krzyżyków metalowych i kościanych oraz drewnianych różańców – paciorków połączonych drucikami metalowymi. Najbardziej efektowny medalion posiada napis GIESU E MARIA VI DONO IL CUORE E LANIMA MIA (JEZUSIE I MARIO ODDAJĘ WAM MOJE SERCE I DUSZĘ).
Wczesnośredniowieczne baptysterium przynależy do fazy 4. W nieokreślonym czasie, ale prawdopodobnie po IX w. n.e., wzniesiono fundamenty budowli niemal na osi kościoła. Fundamenty stanowiły podstawę ściany obwodowej budynku i jego czterech filarów. Elementy murowane wykonano z bloków kamiennych i fragmentów ceramiki spojonych zaprawą wapienną. Budynek przeszedł kilka modernizacji, o czym świadczą odkryte podczas wykopalisk cztery poziomy wapiennych posadzek.
Przez analogię do kształtu silnie powiązanego historycznie kompleksu bazyliki na wyspie Torcello można przypuszczać, że baptysterium w bazylice Świętych Marii i Donata, wzmiankowane lub sugerowane w źródłach pisanych, znajdowało się przed wejściem do kościoła na obecnym Campo San Donato. Odsłonięte relikty murów trudno jednak utożsamić ze zniszczonym baptysterium, które per analogiam, jak znaczna większość wczesnochrześcijańskich i wczesnośredniowiecznych budowli tego typu, miało rzut ośmioboku.Doskonały przykład takiej budowli stanowi założenie bazylikalne z VI-VII w. w Grado w regionie Friuli Weneckiej.
Niezależnie od stopnia prawdopodobieństwa rekonstrukcji, bazylika Santi Maria e Donato należy do grupy osiowych kompleksów katedra-baptysterium z Wenecji Euganejskiej i Istrii,które można określić mianem „typu akwilejskiego”. Należą do niej, chronologicznie od początku IX w. do początku X w.:Akwileja (IT), Pula (CR), Poreč (CR), Torcello (IT) i najmłodszy – Murano (IT).
Zebrany w trakcie prac wykopaliskowych i zaprezentowany w publikacji materiał archeologiczny rzuca nowe światło na dzieje Wenecji, rewidując dotychczasowe poglądy bazujące wyłącznie na kwerendzie żródeł pisanych. Unikalność monografii polega na wszechstronnym ujęciu tematu dziejów Murano w oparciu o źródłowe wyniki prac wykopaliskowych polsko-włoskiego zespołu archeologów. Zaprezentowany materiał pozwala na dalsze interprtacje przez badaczy i bez wątpienia zmusza do odwoływania się do przedstawionych przez autorów w publikacji tez.
Wydawane w ostatnich latach publikacje włoskie i amerykańsko-włoskie związane z tematem historii Wenecji pomijały udział polskich archeologów w poznawaniu jej dziejów. Dwujęzyczna polsko-włoska (z obszernymi streszczeniami w języku angielskim) monografia „Ammuriana” stanowi obecnie najpoważniejsze opracowanie literatury przedmiotu, o niewątpliwym znaczeniu w środowisku międzynarodowych badaczy.
