Informacje o projekcie

Tytuł projektu: Alkohol, trzeźwość i pijaństwo: dyskursy o granicach picia w Polsce porozbiorowej w XIX wieku
Numer projektu: 2023/50/E/HS3/00234
Kierownik projektu: dr Dorota Dias-Lewandowska
Jednostka prowadząca projekt: Instytut Archeologii i Etnologii Polskiej Akademii Nauk
Źródło finansowania projektu: Narodowe Centrum Nauki - grant SONATA BIS
Strona internetowa: www.boundariesofdrinking.pl
Kontakt: d.dias(at)iaepan.edu.pl

Charakterystyka projektu

Zaczyna się niewinnie, od kieliszka wypijanego wspólnie z przyjacielem, następnego, by ogrzać się w chłodne dni, poprzez radosne biesiadowanie, do samotności, biedy i w końcu śmierci. Tak Nathaniel Currier przedstawiał drogę XIX wiecznego pijaka, od pierwszego kieliszka do grobu. Czy historia ta jest jednak aż tak prosta? Co właściwie oznaczało być trzeźwym w XIX wieku? Jak definiowano pijaństwo i alkoholizm? Co uznawano za alkohol? Odpowiedzi na te pytania wydają nam się dziś łatwe i oczywiste, ale badania nad kulturową historią alkoholu wskazują, że pojęcia trzeźwości, pijaństwa czy alkoholu są społecznie i kulturowo konstruowane i zmienne.

W projekcie zakładamy, że zarówno stan trzeźwości jak i pijaństwa są historycznie zmienne i postrzegane w różny sposób, nie tylko w badanym okresie, ale także w kontekście tego, jaka substancja jest klasyfikowana jako odurzająca, kto jest uważany za trzeźwego/pijanego i kto dokonuje takich ocen. Zakładając zmienność tych zjawisk, a także ewolucję definicji alkoholu (żywność, lekarstwo, używka), przypuszczamy, że napój odurzający był definiowany nie tyle przez ilość zawartego w nim alkoholu, ile przez sposób, ilość i kontekst, w jakim był spożywany, a także przez stan mentalny, emocjonalny i fizyczny osoby, która go piła.

Na podstawie XIX-wiecznych źródeł drukowanych (prasa, literatura specjalistyczna, literatura piękna) i rękopiśmiennych (akta sądowe, korespondencja, pamiętniki, etc.) chcemy zbadać w jaki sposób granice między ekscesywną konsumpcją a trzeźwością były społecznie tworzone, kontestowane i przesuwane pod wpływem aktywności aktorów politycznych, religijnych, kulturowych i naukowych reprezentowanej w dyskursach o pijaństwie i trzeźwości. Naszym celem jest zrozumienie tego co w przypadku przekraczania norm w piciu stanowiło problem, jakie działania podejmowano w celu rozwiązania tego problemu i jakie były skutki tych działań. Chcemy również przeanalizować w jaki sposób określona była odpowiedzialność jednostki za stan upojenia i jak zmieniała się ona w czasie.

Metodologia

 
W projekcie staramy się spojrzeć na alkohol bez uprzedzeń jako na element danej kultury. Konsumpcję alkoholu traktujemy nie tyle na problem społeczny, ale jako praktyki kulturowe. Zebrany materiał źródłowy przeanalizujemy również w kontekście zjawiska paniki moralnej. Kategoria ta może okazać się użyteczna do opisu zarówno samego stosunku do alkoholu, jak i podmiotów uznawanych za przekraczające granicę między trzeźwością a pijaństwem.

W naszych badaniach stosujemy podejście, które kontekstualizuje dyskurs historycznie, wykorzystując cztery poziomy: wewnętrzny kontekst języka lub tekstu; relacje intertekstualne i interdyskursywne; zmienne społeczne / socjologiczne i ramy instytucjonalne określonego kontekstu sytuacji; opis szerszego kontekstu kulturowego, społeczno-politycznego i historycznego.

Dzięki konfrontacji wyników analizy dyskursu publicznego dotyczącego trzeźwości i pijaństwa z mikrohistorycznymi studiami przypadków uzyskamy wieloaspektowe podejście, które będzie podstawą do wypracowania nowych metodologii w historii kulturowej.

Ponieważ projekt obejmuje również prześledzenie ewolucji pojęć takich jak alkohol, pijaństwo i trzeźwość, zebrany materiał będzie poddany analizie leksykalnej i semantycznej w kontekście historycznym.

Zespół

 
Zespół projektowy będzie składał się ze specjalistów w zakresie historii prawa, medycyny, mniejszości etnicznych, językoznawstwa historycznego, socjologii i antropologii kulturowej, którzy będą blisko współpracować z badaczami z Wielkiej Brytanii, Francji i Irlandii. Efektem projektu, poza publikacjami czy otwartą bazą danych źródłowych, będzie stworzenie interdyscyplinarnego centrum badań nad alkoholem.