Dr Wojciech Filipowiak
Pracownia Archeologiczna przy Ośrodku Archeologii Średniowiecza Krajów Nadbałtyckich, Wolin
w.filipowiak(at)iaepan.edu.pl
https://iaepan.academia.edu/WojciechFilipowiak
Zainteresowania badawcze:
Chcąc uchwycić „przestrzeń dziejów” Słowian skupiłem się na krańcach ich świata, na miejscach i okresach, gdzie stykali się z innymi kulturami. Swoje badania rozpocząłem od studiów nad statkami. Słowianie nadbałtyccy byli we wczesnym średniowieczu morskim ludem. Statki umożliwiały im nie tylko podbój i piractwo, ale także osadnictwo oraz poznanie nowych idei. Skoncentrowałem się na pozostałościach statków odkrytych w Wolinie, który był wówczas wielkim portem handlowym.
W podobnym duchu traktuję moje badania nad wczesnośredniowiecznym Wolinem, który jak w soczewce skupia wiele problemów pojawienia się pierwszych miast u Słowian. Proces ten jest jednym z podstawowych elementów rozwoju cywilizacyjnego.
Jednym z filarów powstania miast u Słowian był handel dalekosiężny. Jego ważnym elementem była sprzedaż ludzi, która we wczesnym średniowieczu przybrała duże rozmiary. W krajach arabskich przebywały wówczas rzesze słowiańskich niewolników. W północnej Afryce, na obszarze dzisiejszego Maroka, stanowili oni gwardię przyboczną sułtana emiratu Nekor. W wyniku buntu zostali wyparci ze stolicy i założyli nieodkrytą dotychczas twierdzę, zwaną Qarjat as-Saqaliba. Niewykluczone, że pochodzili znad Bałtyku. W 2016 roku przewodziłem pierwszej wyprawie rekonesansowej z zadaniem jego odnalezienia, obecnie przygotowuję kolejne.
Te trzy elementy splatają się w jeden wątek: „uchwycenie przestrzeni”, poznanie krańców świata Słowian w okresie gdy tworzyły się podwaliny Europy. Poznanie środków transportu (statki), zbadanie powstania i rozwoju punktów wymiany gospodarczej i kulturalnej (miasta), zbadanie kultury Słowian na krańcach ich świata (Maroko, Hiszpania), to trzy cele naukowe, które realizuję.
Wybrane publikacje:
Monografie:
Filipowiak W. (2022), Korabnictwo wczesnośredniowiecznego Wolina 800-1200. Studium archeologiczne, Szczecin.
Filipowiak W., Bogacki M. (2019), Wolin. Miasto Słowian i Wikingów. Historia wolińskich festiwali i nie tylko, Wolin: Gmina Wolin.
Filipowiak W. (2018), Wczesnośredniowieczny statek z Kamienia Pomorskiego, Szczecin: IAE PAN.
Artykuły w czasopismach:
Filipowiak W. (2025), New 14C Dating of the Silver Hill settlement in Wolin and the Question of the Origins and Urbanisation Model of the Early Medieval Town, Prahistorische Zeitschrift, https://doi.org/10.1515/pz-
Baug I., Filipowiak W., Jansen Ø. J., Røhr T. S. (2024), Norse Whetstones in Slavic Areas — Indicators of Long-Distance Networks During the Viking Age and the Middle Ages, Medieval Archaeology 68/1, 48-71.
Rębkowski M, García-Contreras Ruiz G., Martínez Álvarez C., Ryndziewicz R., Filipowiak W. (2024), Topography and buildings of an early Islamic Andalusi city: evidence for Madīnat Ilbīra from excavations and ground penetrating radar, Journal of Medieval Iberian Studies 16/3, 285–319
Filipowiak W., Kokora K. (2022), Report on the Jubilee International Conference “Towns that created Europe. 70 years of Polish Archaeological Research in Wolin”, Wolin, 26-28.08.2022, Sprawozdania Archeologiczne 74/2, 367-372.
Rębkowski M, Martínez Álvarez C., García-Contreras Ruiz G., Filipowiak W. (2021), Archaeological research on Madīnat Ilbīra – an Umayyad town in al-Andalus. Course and Problems. Quaestiones Medii Aevi Novae 26, 147-171.
Filipowiak W., Bogacki M., Kokora K. (2021), The Center of Slavs and Vikings in Wolin, Poland. History, scenography, story and effect. Studia Slavica et Balcanica Petropolitana 2021/1, 89-113
Filipowiak W. and Tochilova N. (2020), Art as a Symbol of Social Change: Material Expression of Forming Identity in the Early Medieval Trade Towns around South and Eastern Baltic. Wolin and Novgorod Case Study, „Praehistorische Zeitschrift” 95: 2, s. 558-574. https://www.degruyter.com/view/journals/prhz/ahead-of-print/article-10.1515-pz-2020-0028/article-10.1515-pz-2020-0028.xml
Filipowiak W. (2020), How Vikings crossed the North Atlantic? The reinterpretation of ‘sun compasses’ — Narsarsuaq, Wolin, Truso, "The International Journal of Nautical Archaeology" 49.2, s. 318-328. https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/1095-9270.12426
Filipowiak W., Maliński P., Kokora K., Meissner K., Vorbrich R. (2018), Śladami rebelii słowiańskich niewolników w Afryce. Sprawozdanie z interdyscyplinarnej wyprawy badawczej do Maroka, Materiały Zachodniopomorskie, Nowa Seria, 14, 309–343. academia.edu
Filipowiak W., Kokora K. (2017), Na marginesie poszukiwań Quarjat as-Saqaliba: wczesnośredniowieczna ceramika z emiratu Nekor, Szkło i Ceramika, 4, 6–11. academia.edu
Maliński P., Filipowiak W., Krajewski P. (2016), Wrak łodzi rybackiej z Kamienisk, gmina Goleniów, Materiały Zachodniopomorskie, Nowa Seria, 12, 633–646. academia.edu
Filipowiak W., Maliński P. (2016), Qarjat as-Saqaliba – osada Słowian w Maroku, Biuletyn Informacyjny Polskiego Komitetu Narodowego ICOMOS, 4 (35), 27–29.
Maliński P., Filipowiak W., (2016), Qarjat as-Saqaliba. W poszukiwaniu zaginionej osady Słowian w Maroku, Przegląd Uniwersytecki. Pismo Uniwersytetu Szczecińskiego, 10-12 (287–289), 80–81. academia.edu
Filipowiak W. (2015). A 12th-Century Slavic Ship from Wolin, Poland, The International Journal of Nautical Archaeology, 44(2), 312–326. DOI: 10.1111/1095-9270.12115
Filipowiak W. (2013). Łódź-dłubanka z XVII wieku z Gryfina, Kwartalnik Historii Kultury Materialnej, 3, 463–467.
Rozdziały w monografiach zbiorowych:
Kowalski K., Filipowiak W. (2023), Profesor Władysław Filipowiak (1926–2014). Kształtowanie tożsamości regionalnej Pomorza Zachodniego, w: M. Witek, A. Bartczak (red.), Po nich dziedziczymy. Materiały opracowane z okazji obchodów Zachodniopomorskich Dni Dziedzictwa 2022, Szczecin: Biuro Dokumentacji Zabytków w Szczecinie, 169-184.
Filipowiak W. (2022), Est sane maxima omnium, quas Europa claudit, civitatum. Adam of Bremen and the estimation of size and population of early medieval Wolin, w: ed. G. Bartusik, R. Biskup, J. Morawiec (eds) Adam of Bremen's Gesta Hammaburgensis Ecclesiae Pontificum. Origins, Reception and Significance, London and New York: Routledge, 273-281.
Filipowiak W. (2019). Wooden artefacts, w: M. Rębkowski (ed.), Wolin — the Old Town. Vol. II: Studies on finds, Szczecin: IAE PAN, 91-138.
Filipowiak W., Szydłowski M. (2019), Stone artefacts, w: M. Rębkowski (ed.), Wolin — the Old Town. Vol. II: Studies on finds, Szczecin: IAE PAN, 227–252.
Filipowiak W. (2017), Early medieval shipbuilding of Wolin, w: J. Litwin (ed.), Baltic and Beyond. Change and continuity in shipbuilding. Proceedings of the 14th Internatonal Symposium of Boat and Ship Archaeology, Gdańsk: NMM, 55–60.
Filipowiak W., Gierke M., Kokora K., Kowalska M. (2016), Zaginiona dokumentacja z przedwojennych badań archeologicznych w Wolinie. W: M. Rębkowski (red.), Wolińskie Spotkania Mediewistyczne III. Kościoły w dobie chrystianizacji, Szczecin: IAE PAN, 13–31. academia.edu
Filipowiak Wojciech, Filipowiak Władysław (2014). Korabnictwo, port i żegluga wczesnośredniowiecznego Wolina. W: B. Stanisławski, Władysław Filipowiak (red.), Wolin wczesnośredniowieczny, Część 2, Warszawa: Trio, 350–385. academia.edu
Filipowiak W. (2013), Swantevit, Pferdefigur, Kopf einer Gottheit, Idol, Rassel in Form eines sog. Kiewer Eies. W: C. Stiegemann, M. Kroker, W. Walter (Hrsg.), Credo – Christianisierung Europas in Mittelalter, Band II: Katalog, Paderborn: Michael Imhof Verlag, 625–626, 632–633. academia.edu
Filipowiak W. (2011), Statek z Kamienia Pomorskiego jako źródło do badań wczesnośredniowiecznej żeglugi u ujścia Odry, w: M. Rębkowski (red.), Wolińskie Spotkania Mediewistyczne – Ekskluzywne Życie, Dostojny Pochówek, Wolin: s.n, 21–43. academia.edu
Filipowiak W., Janowski A., Dworaczyk M., Siedlik K., Omański P. (2011), Wyniki badań archeologicznych na nowo odkrytej osadzie w Dębinie, gm. Stare Czarnowo, w: M. Fudziński, H. Paner (red.), XVII Sesja Pomorzoznawcza, t.1, Od epoki kamienia do wczesnego średniowiecza, Gdańsk: Muzeum Archeologiczne w Gdańsku, 589–602.
Redakcje monografii zbiorowych:
Kucharczyk M., Filipowiak W. (red.) (2013). Wolin i Usedom przed II Wojną Światową. Wolin: Muzeum im. Andrzeja Kaubego w Wolinie.
Aktualnie prowadzone projekty:
2025-2028 Wolin/Jomsborg’s harbour and the Slavic-Scandinavian Viking Age, Aarhus Universitets Forskningsfond poprzez Uniwersytet w Aarhus (AUFF-E-2024-9-32)
2025-2028 Arkæologiske udgravninger i Vikingetidshavnen i Wolin/Jomsborg, Købmand Ferdinand Sallings Mindefond poprzez Uniwersytet w Aarhus (2024-2131)
2025-2030 Ujście Odry we wczesnym średniowieczu. Srebrne Wzgórze w Wolinie - edycja źródeł archeologicznych, Nardodowy Program Rozwoju Humanistyki, Ministerstwo Nauki i Szkolnictwa Wyższego (NPRH/DN/SP/0164/2024/14)
Wybrane ukończone projekty:
2022-2023 „Geneza i dynamika osadnictwa wczesnośredniowiecznego na Srebrnym Wzgórzu. Rozpoznanie problematyki datowania północnej dzielnicy Wolina za pomocą metody 14C AMS”, Miniatura 6 Narodowego Centrum Nauki (Nr DEC-2022/06/X/HS3/00647)
Dzielnica na Srebrnym Wzgórzu, położona na północ od centrum wczesnośredniowiecznego Wolina, była badana od XIX wieku z powodu hipotezy o istnieniu tam wikińskiej twierdzy Jómsborg, jednak badania przedwojenne i powojenne nie potwierdziły obecności osadnictwa skandynawskiego. Chronologia tego obszaru była dotąd słabo poznana, dlatego przeprowadzono w ramach projektu datowanie radiowęglowe 26 próbek z kości i poroża, po wcześniejszym ustaleniu stratygrafii stanowiska i wyborze materiałów z różnych warstw; analizy wykonano w Poznańskim Laboratorium Radiowęglowym. Wyniki wskazują, że wał obronny powstał wcześniej niż sądzono, prawdopodobnie w pierwszej połowie IX wieku, a część chat jest starsza niż dotychczas przyjmowano. Uzyskano również daty od mezolitu do okresu lateńskiego, co może świadczyć o wcześniejszym osadnictwie, a równoczesny rozwój Srebrnego Wzgórza i centrum miasta sugeruje, że Wolin mógł powstać w wyniku stosunkowo krótkiego, zaplanowanego procesu, a nie długotrwałej ewolucji.
2023-2024 „Chrzest Pomorza. Europejska konferencja na 900-lecie misji chrystianizacyjnej św. Ottona z Bambergu”, Ministerstwo Nauki i Edukacji, Doskonała Nauka II - Wsparcie konferencji naukowych (KONF/SP/0173/2023/01)
W 2024 r. przypadła 900. Rocznica pierwszej z dwóch misji chrystianizacyjnych Pomorza, prowadzonych w latach 1124-1125 i 1128 przez św. Ottona z Bambergu z fundamentalnym wsparciem Bolesława Krzywoustego. Instytut Archeologii i Etnologii PAN, we współpracy z Gminą Wolin oraz Muzeum Regionalnym im. Andrzeja Kaubego w Wolinie zorganizowali 16-18 czerwca 2024 roku jubileuszową konferencję pt. „»CHRZEST POMORZA« W KONTEKŚCIE CHRYSTIANIZACJI KRAJÓW NADBAŁTYCKICH W DOBIE ŚREDNIOWIECZA. W 900-LECIE MISJI ŚW. OTTONA Z BAMBERGU NA POMORZU”, która odbyła się w Wolinie oraz Kamieniu Pomorskim (woj. zachodniopomorskie) w ramach VII Wolińskich Spotkań Mediewistycznych.
2016-2020 „Madinat Ilbira – poprzednik Granady”, uczestnik badań w ramach grantu NPRH kierowanego przez prof. dr hab. Mariana Rębkowskiego
W ramach projektu współprowadziłem badania wykopaliskowe na obszarze Madinat Ilbira – miasta wczesnośredniowiecznego, będącego poprzednikiem Granady. Jestem też odpowiedzialny za opracowanie części materiału zabytkowego w kooperacji z archeologami hiszpańskimi.
2013-2019 – „Ujście Odry we wczesnym średniowieczu. Wolin i Lubin – edycja źródeł archeologicznych”. Wykonawca w ramach grantu NPRH kierowanego przez prof. dr hab. Mariana Rębkowskiego.
W ramach projektu zajmowałem się badaniem kultury wczesnośredniowiecznych Wolinian na podstawie dwóch kategorii zabytków: wykonanych z drewna oraz z kamienia, które zostały odkryte podczas dużych badań archeologicznych w Wolinie w latach 70. XX wieku. Zestaw zabytków obejmuje niemal wszystkie dziedziny życia ówczesnych mieszkańców miasta.
2014 „Qarjat as-Saqaliba. Poszukiwania zaginionej, tysiącletniej twierdzy Słowian w Maroko”. Projekt realizowany przez Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu, Uniwersytet Szczeciński oraz firmę Pixel Legend.
Jestem pomysłodawcą i organizatorem zespołu badawczego, który za cel obrał odszukanie wspominanej przez arabskiego historyka al-Bakriego (XI wiek) wsi słowiańskich niewolników-gwardzistów, która została założona w górach Rif w Maroku w IX/X wieku. W skład zespołu wchodzili naukowcy z Instytutu Archeologii i Etnologii PAN (Karolina Kokora), Uniwersytetu Szczecińskiego (dr Piotr Maliński) oraz Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza (prof. dr. Hab. Ryszard Vorbrich, Katarzyna Meissner). Jak dotąd została przeprowadzona pierwsza, rekonesansowa wyprawa w góry Rif, finansowana dzięki wsparciu prywatnego sponsora.
Nagrody i stypendia:
2023 – Złota odznaka „Za opiekę nad zabytkami”, Minister Kultury i Dziedzictwa Narowodowego
2022 – Stypendium Ministra Edukacji i Nauki dla wybitnych młodych naukowców
2019 – Finalista konkursu 19 edycji Nagrody Naukowej magazynu Polityka
2018 – Laureat konkursu „Adulescentia est tempus discendi” przeznaczonego na finansowanie zadania badawczego w IAE PAN pt. „Źródła archeologiczne z wykopu 4 na stanowisku 1 w Wolinie w świetle nowej analizy stratygrafii” — określenie nowej chronologii warstw archeologicznych badanych w latach 1953-1955, na stanowisku 1, w wykopie 4 w Wolinie;
2014 – Laureat konkursu „Adulescentia est tempus discendi” przeznaczonego na finansowanie zadania badawczego w IAE PAN pt. „Szkutnictwo wczesnośredniowiecznego Wolina” – finansowanie zakupu literatury specjalistycznej i wykonania oznaczeń gatunków drewna zabytków.