Metal i jego pochodzenie. Badania źródeł miedzi wykorzystywanej na ziemiach polskich w późnej epoce brązu i wczesnej epoce żelaza

Informacje o projekcie

Tytuł projektu: Metal i jego pochodzenie. Badania źródeł miedzi wykorzystywanej na ziemiach polskich w późnej epoce brązu i wczesnej epoce żelaza
Numer projektu: 2024/55/D/HS3/03006
Kierownik projektu: dr Kamil Łukasz Nowak
Jednostka prowadząca projekt: Instytut Archeologii i Etnologii Polskiej Akademii Nauk
Źródło finansowania projektu: Narodowe Centrum Nauki, SONATA-20
Słowa kluczowe: epoka brązu, wczesna epoka żelaza, metalurgia, miedź, proweniencja, kontakty i interakcje wymienne
Kontakt: k.nowak(at)iaepan.edu.pl

Charakterystyka projektu

Projekt koncentruje się na badaniu pochodzenia metali oraz rekonstrukcji sieci ich dystrybucji w późnej epoce brązu i we wczesnej epoce żelaza (ok. 1350–450 p.n.e.), w okresie funkcjonowania społeczności kultury łużyckich pól popielnicowych. Jednym z kluczowych wyzwań współczesnej archeometalurgii jest ustalenie źródeł surowców metalicznych oraz zrozumienie mechanizmów ich przepływu między regionami Europy. Odpowiedź na te pytania ma fundamentalne znaczenie dla rekonstrukcji kontaktów gospodarczych i społecznych w pradziejach.

Na obszarze dzisiejszej Polski w omawianym okresie można wyróżnić kilka regionalnych ośrodków metalurgicznych, m.in. na Śląsku, w Wielkopolsce, na Kujawach i Pomorzu Wschodnim. Regiony te charakteryzują się obecnością lokalnych wyrobów metalowych oraz licznych znalezisk narzędzi i przedmiotów związanych z obróbką metalu. Jednocześnie artefakty metalowe występują na całym obszarze zasiedlonym przez społeczności kultury łużyckich pól popielnicowych, co wskazuje na rozwinięte sieci wymiany. Kluczowym problemem badawczym pozostaje określenie źródeł surowca oraz kierunków jego napływu.

Projekt odpowiada na dwa zasadnicze pytania badawcze:

1. Pochodzenie metalu
Badania skupią się na identyfikacji źródeł miedzi wykorzystywanej przez społeczności kultury łużyckich pól popielnicowych. Zweryfikowana zostanie hipoteza o dominującej roli złóż alpejskich i rud słowackich, a także możliwość pozyskiwania metalu z bardziej odległych regionów Europy, w tym zachodniej części basenu Morza Śródziemnego (Iberia, Sardynia). Istotnym elementem analiz będzie rekonstrukcja potencjalnych szlaków wymiany, w szczególności wzdłuż dolin Odry i Nysy Łużyckiej, oraz rozpoznanie charakteru kontaktów między społecznościami Europy Środkowej i regionami sąsiednimi.

2. Forma dystrybucji metalu
Drugim kluczowym zagadnieniem jest ustalenie, w jakiej postaci metal docierał na badane tereny. Dotychczasowy brak znalezisk dużych brył surowca (tzw. placków odlewniczych) w południowej i środkowej Polsce sugeruje odmienne praktyki wymiany miedzi i brązu. Projekt zakłada analizę funkcji różnych kategorii artefaktów metalowych w systemach wymiany poprzez zestawienie wyników badań traseologicznych, chemicznych i izotopowych.
Realizacja projektu opiera się na interdyscyplinarnym zestawie nowoczesnych metod badawczych, obejmujących analizy składu pierwiastkowego i izotopów ołowiu, badania traseologiczne oraz narzędzia systemów informacji geograficznej (GIS). Tak szerokie podejście pozwoli na stworzenie nowego, bogatego zbioru danych analitycznych oraz osadzenie społeczności kultury łużyckich pól popielnicowych w szerszym, europejskim kontekście wymiany metali.
Wyniki projektu przyczynią się do lepszego zrozumienia roli gospodarki opartej na wymianie surowców metalicznych oraz umożliwią rekonstrukcję dalekosiężnych powiązań międzyregionalnych w późnej epoce brązu i wczesnej epoce żelaza.