Informacje o projekcie

Tytuł projektu: Praktyki konsumpcyjne i obrzędowe wczesnej epoki żelaza na podstawie osady z Milejowic i nekropolii z Domasławia. Między funkcją a znaczeniem „kolekcji” ceramicznych
Numer projektu: 2024/54/E/HS3/00380
Kierownik projektu dr Anna Józefowska-Domańska
Jednostka prowadząca projekt: Instytut Archeologii i Etnologii Polskiej Akademii Nauk
Źródło finansowania projektu: Narodowe Centrum Nauki - grant OPUS 21, 2022-2025.
Kontakt: a.jozefowska(at)iaepan.edu.pl
Słowa kluczowe: okres halsztacki, funkcje naczyń, zestawy grobowe, model grobowy, GC-MS, Milejowice, Domasław

Zespół

W realizację projektu zaangażowani byli badacze z Instytutu Archeologii i Etnologii Polskiej Akademii Nauk, Politechniki Łódzkiej oraz Muzeum Śląskiego. Zakres współpracy obejmował analizy archeologiczne, chemiczne (prof. Joanna Kałużna-Czaplińska, dr Angelina Rosiak), archeobotaniczne (mgr Agata Sady-Bugajska) oraz statystyczne (dr Joanna Sekulska-Nalewajko, dr Jarosław Gocławski) prowadzone na materiale z osady w Milejowicach i nekropoli w Domasławiu.

Charakterystyka projektu

Projekt poświęcony był rekonstrukcji funkcji i znaczenia naczyń glinianych z wczesnej epoki żelaza, pochodzących z dwóch odmiennych kontekstów: osady w Milejowicach oraz nekropoli w Domasławiu. Celem badań było ustalenie, w jaki sposób ceramika uczestniczyła w praktykach codziennych, konsumpcyjnych i obrzędowych oraz czy funkcja naczyń była przede wszystkim użytkowa, czy również symboliczna.

Punktem wyjścia projektu było założenie, że analiza samych form ceramicznych nie wystarcza do zrozumienia ich rzeczywistego zastosowania. Dlatego klasyczne badania archeologiczne – obejmujące typologię, technologię wykonania, ornamentykę, ślady użytkowania, kontekst odkrycia i układ naczyń – zostały połączone z szerokim programem analiz chemicznych i archeobotanicznych. Takie podejście pozwoliło badać nie tylko kształt naczyń, lecz także ich zawartość oraz związki między funkcją, kontekstem i znaczeniem.

Szczególne znaczenie miało zestawienie materiałów z osady i cmentarzyska. Milejowice reprezentują kontekst osadniczy, związany z codziennym użyciem ceramiki, gospodarką i organizacją przestrzeni zamieszkania. Domasław natomiast dostarcza wyjątkowego materiału sepulkralnego, w którym naczynia pełniły funkcje związane z rytuałem pogrzebowym, ucztami funeralnymi, ofiarami płynnymi i symbolicznym wyposażeniem grobów. Porównanie obu stanowisk umożliwiło uchwycenie różnic między różnymi sferami życia ówczesnych społeczności oraz obserwację, jak te same lub podobne formy naczyń mogły funkcjonować w odmiennych systemach znaczeń.

Jednym z najważniejszych komponentów projektu były analizy pozostałości organicznych zachowanych w ceramice. Obejmowały one badania chromatograficzne i pilotażowe izotopowe, których celem była identyfikacja tłuszczów, steroli, produktów roślinnych, substancji fermentowanych oraz innych związków mogących świadczyć o przygotowywaniu, przechowywaniu lub podawaniu określonych pokarmów i napojów. Projekt zakładał również próbę identyfikacji nowych biomarkerów, zwłaszcza związanych z procesami fermentacji.

Uzupełnieniem tych badań były analizy archeobotaniczne osadów z wnętrz naczyń i obiektów, pozwalające rozpoznać pozostałości roślinne. Ważną rolę odegrały również analizy zestawów ceramicznych, dzięki którym możliwe było badanie powtarzalności układów naczyń, ich związku ze statusem społecznym oraz zróżnicowania praktyk konsumpcyjnych.
Celem projektu było stworzenie nowej podstawy do badań nad funkcją ceramiki halsztackiej oraz nad praktykami spożywania i ofiarowania pokarmów i napojów w społecznościach wczesnej epoki żelaza. Szczególnie istotne było uchwycenie różnic między ceramiką używaną w środowisku osadniczym a ceramiką obrzędową i grobową, a także powiązanie tych zjawisk z organizacją społeczną i kontaktami kulturowymi społeczności śląskich ze światem halsztackim i śródziemnomorskim.

Rezultaty projektu wniosły istotny wkład do badań nad kulturą stołu, praktykami ucztowania, funkcją naczyń ceramicznych oraz symbolicznym znaczeniem zespołów ceramicznych w osadach i na cmentarzyskach. Uzyskane wyniki stały się podstawą publikacji naukowych poświęconych zarówno analizom chemicznym i funkcjonalnym naczyń, jak i zagadnieniom ofiarności, rytuału oraz obecności pozostałości organicznych w materiałach z Domasławia.

Publikacje

• Rosiak A., Józefowska A., Jałowiecka M., Kałużna-Czaplińska J., Advanced characterization of archaeological ceramic, Annual Review of Materials Research 55, 2025, 443–468. DOI: 10.1146/annurev-matsci-080522-111043
• Hałuszko A., Kadej M., Józefowska A., Beetle body parts as a funerary element in a cremation grave from the Hallstatt cemetery in Domasław, SW Poland. Antiquity 99(408):e56. DOI: 10.15184/aqy.2025.10182
• Józefowska A. Rituals and Relationships: Kinship and Community at the Hallstatt Cemetery in Domasław, Kobierzyce County. W: M. Jaeger, J. Tomczyk, J. Wrzesiński (red.), From ‘Adam and Eve’ to the Present Day: Family and Social Bonds in Biological and Cultural Perspective (Funeralia Gnieźnieńskie – Spotkanie 24), 71–82, 2025. Wiesbaden: Otto Harrassowitz GmbH & Co. KG. ISBN 978-3-447-12401-0
• Józefowska A., Rosiak A., Markiewicz M., Sekulska-Nalewajko J., Gocławski J., Kałużna-Czaplińska J., Rhyta and kernoi from the Domasław cemetery. The idea of offerings in the Hallstatt period, Documenta Praehistorica 51, 2024, 313–333. DOI: 10.4312/dp.51.9.
• Rosiak A., Józefowska A., Sekulska-Nalewajko J., Gocławski J., Kałużna-Czaplińska J., Funerary vs. domestic vessels from the Hallstatt period. A study on ceramic vases from the Milejowice settlement and the Domasław cemetery, Scientific Reports 14, 2024, 19942. DOI: 10.1038/s41598-024-70219-7
• Józefowska A., Kamyszek L., Żygadło L., Not Lost in Time. Organic Remains from the Hallstatt Period Cemetery in Domasław (PL), Študijné zvesti Archeologického ústavu Slovenskej akadémie vied 71/2, 2024, s. 375–385. DOI: 10.31577/szausav.2024.71

Repozytoria

• Funerary vs. domestic vessels from the Hallstatt period. A study on ceramic vases from the Milejowice settlement and the Domasław cemetery https://repod.icm.edu.pl/
• Supplementary materials for: Not lost in time. Organic remains from the Hallstatt period cemetery in Domasław (PL) https://zenodo.org/records/16937225
• Supplementary materials for: Rhyta and kernoi from the Domasław cemetery. The idea of offerings in the Hallstatt period https://zenodo.org/records/16938451
• Supplementary materials for: Funerary vs. domestic vessels from the Hallstatt period. A study on ceramic vases from the Milejowice settlement and the Domasław cemetery https://zenodo.org/records/16945979
• Supplementary materials for: Beetle body parts as a funerary element in a cremation grave from the Hallstatt cemetery in Domasław, SW Poland https://zenodo.org/records/15746997