Informacje o projekcie

Tytuł projektu: Rekonstrukcja głównych centrów osadniczych w północnej i zachodniej części gór Lasithi (Kreta) w epoce brązu i wczesnej epoce żelaza (ok. 3100-900 r przed Chr.): rekonesans archeologiczny, badania topograficzne i wykopaliskowe
Numer projektu: 2020/39/B/HS3/00820 OPUS-20, ed. 39
Kierownik projektu: Krzysztof Nowicki
Jednostka prowadząca projekt: Instytut Archeologii i Etnologii Polskiej Akademii Nauk
Słowa kluczowe: Grecja, Kreta, Lasithi, epoka brązu, wczesna epoka żelaza, osadnictwo, Karfi
Kontakt: k.nowicki(at)iaepan.edu.pl

Charakterystyka uzyskanych wyników z krótkim opisem, ilustracja

Projekt badawczy dotyczył bogatej historii mieszkańców górskiego regionu centralnej Krety, w tym przyczyn gwałtownych zmian w lokalizacji osad w czasie rozkwitu i upadku tzw. cywilizacji minojskiej, od końca neolitu do wczesnej epoki żelaza (ok. 3100-900 przed Chr.). Góry Lasithi, gdzie prowadzono intensywne badania terenowe w ramach projektu, kryją niezwykle interesujące epizody kreteńskiej historii, od początku zasiedlenia, ok. 5000 r. przed Chr., do wyzwolenia z panowania tureckiego w końcu 19. wieku. W przeszłości góry te, otaczające rozległy płaskowyż i wznoszące się na wysokość od 1600 do 2150 m, stanowiły istotną barierę komunikacyjną i czyniły region największą i najludniejszą naturalną fortecą wykorzystywaną jako obszar refugialny w przypadku inwazji na wyspę lub wybuchu konfliktów wewnętrznych. Każda większa, a szczególnie nagła zmiana systemu osadniczego w górach Lasithi odzwierciedlała dramatyczne wydarzenia i procesy, nie zawsze łatwe do uchwycenia w innych częściach wyspy. Chociaż góry Lasithi były wcześniej okazjonalnie badane przez archeologów, to główne elementy osadnictwa wciąż kryją nieznane epizody historii Krety (np. Karfi - ogromne, tylko częściowo odkopane stanowisko refugialne w regionie), lub są całkowicie ignorowane w pracach na temat cywilizacji minojskiej (np. Agioi Apostoli – jedna z najważniejszych osad epoki brązu na Krecie). Realizacja zaplanowanych celów osiągnięta została przez intensywne archeologiczne prace terenowe obejmujące poszukiwanie, chronologiczną i funkcjonalną identyfikację, dokumentację i rejestrację stanowisk archeologicznych, głównie w pasmach północnym i zachodnim gór Lasithi, mocno izolowanych od współczesnych dróg i wiosek. Analiza zebranych w trakcie projektu informacji topograficznych, materiałów powierzchniowych oraz tych uzyskanych z niezwykle ważnych wykopalisk na stanowisku Karfi, była podstawą do wyjaśnienia historycznych okoliczności powstania poszczególnych ośrodków osadniczych, ich rozwoju i upadku. Szczegółowa analiza sekwencji chronologicznej stanowisk pozwala obecnie określić kiedy i dlaczego osady górskie powstały, skąd pochodzili ich założyciele i dokąd się przenieśli po opuszczeniu gór. Seria stanowisk badanych na północnych stokach Lasithi, powyżej dużego ośrodka pałacowego w Malia, rzuca nowe światło na ekspansję Malia na tereny górskie i reakcję na tę ekspansję ze strony miejscowej ludności w okresie ok. 2100-1700 r. przed Chr. Zrozumienie tego procesu jest bardzo ważne dla rekonstrukcji zmian politycznych na całej Krecie w okresie powstania i wczesnego rozwoju ośrodków pałacowych. Podobne znaczenie miały badania topograficzne i analiza materiału archeologicznego stanowisk w rejonie Agioi Apostoloi, we wschodniej części badanego regionu. Również tutaj odkryte zostało jedno z najważniejszych centrów osadniczych z okresu 2100-1450 przed Chr., reprezentujące sekwencję ekspansji i schyłku osadnictwa w wysoko położonym regionie górskim. Do najważniejszych rezultatów niniejszego projektu należy niewątpliwie zaliczyć wykopaliska na obronnym stanowisku Karfi z okresu załamania się cywilizacji minojsko-mykeńskiej ok. 1200 przed Chr. Chociaż Karfi było częściowo odkopane przez archeologów brytyjskich przed II wojną światową to nasze aktualne prace wykopaliskowe nie tylko odsłoniły całkiem nowe aspekty powstania i zniszczenia tej ogromnej osady zamieszkanej przez ok. 1000 ludzi przez okres 200 lat (1200-1000 przed Chr), ale ujawniły inny – zupełnie nieznany – rozdział historii regionu, a wiążący się z wyżej wspomnianym problemem ekspansji wczesnych ośrodków pałacowych w okresie ok. 1800-1700 przed Chr. Karfi i sąsiednie stanowiska obronne badane w ramach projektu dostarczyły nowych informacji, które pozwolą zrozumieć historyczne uwarunkowania wyboru takiego, a nie innego miejsca przy każdorazowym wycofaniu się ludności do rejonów naturalnie obronnych. Rezultaty projektu pozwolą na istotne skorygowanie dotychczasowej interpretacji wielu procesów historycznych, w tym roli krajobrazu górskiego w ewolucji kreteńskiej religii oraz sekwencji wydarzeń związanych z upadkiem cywilizacji mykeńskiej