Informacje o projekcie
Tytuł projektu: Wzorce mobilności i hierarchie społeczne. Bioarcheologiczne i chronologiczne studium cmentarzyska z późnej epoki brązu i okresu halsztackiego w Domasławiu (PL)
Numer projektu: 2024/54/E/HS3/00380
Kierownik projektu: dr Anna Józefowska-Domańska
Jednostka prowadząca projekt: Instytut Archeologii i Etnologii Polskiej Akademii Nauk
Źródło finansowania projektu: Narodowe Centrum Nauki - grant SONATA BIS 14, 2025-2029
Kontakt: a.jozefowska(at)iaepan.edu.pl
Słowa kluczowe: późna epoka brązu, okres halsztacki, Domasław, cmentarzysko ciałopalne, mobilność pradziejowa, hierarchie społeczne, bioarcheologia, stront, FT-IR, chronologia, obrządek pogrzebowy
Strona internetowa projektu: domaslawhallstatt.org
Zespół
W skład zespołu badawczego wchodzą: dr Bogumiła Wolska (IAE PAN) – analizy FT-IR, analizy izotopów strontu, współudział w analizach osteologicznych; dr Adam Budziszewski (IAE PAN) – analizy izotopów strontu, badania mobilności; mgr Adrianna Niźnik-Karmowska – analizy osteologiczne przepalonych szczątków ludzkich.
W realizację projektu zaangażowani są również badacze z różnych ośrodków krajowych i zagranicznych, w tym:
dr Kévin Salesse (Laboratorium Izotopowe Zakładu Antropologii Uniwersytetu Masaryka w Brnie) oraz dr Christophe Snoeck (Brussels Bioarchaeology Lab, Vrije Universiteit Brussel) – analizy izotopowe;
prof. Joanna Kałużna-Czaplińska oraz dr Angelina Rosiak (Politechnika Łódzka) – analizy chemiczne;
dr Joanna Sekulska-Nalewajko oraz dr Jarosław Gocławski (Politechnika Łódzka) – analizy statystyczne i matematyczne, modelowanie danych, metody uczenia maszynowego;
dr Renata Abłamowicz (Muzeum Śląskie w Katowicach) – analizy archeozoologiczne.
Charakterystyka projektu
Projekt poświęcony jest badaniu wzorców mobilności oraz zróżnicowania społecznego społeczności zamieszkujących południowo-zachodnią Polskę u schyłku epoki brązu i we wczesnej epoce żelaza. Punktem wyjścia badań jest cmentarzysko ciałopalne w Domasławiu – jedno z największych i najlepiej rozpoznanych stanowisk sepulkralnych tego czasu w Europie Środkowej, użytkowane w przybliżeniu od około 1300/1250 do 550 r. p.n.e. i obejmujące ponad dwa tysiące grobów oraz kilkaset obiektów towarzyszących.
Zasadniczym celem projektu jest ustalenie, w jaki sposób mobilność ludzi oraz wewnętrzne hierarchie społeczne znajdowały odzwierciedlenie w obrządku pogrzebowym, organizacji przestrzeni cmentarzyska i wyposażeniu grobów. Badania koncentrują się zarówno na pochówkach elitarnych, jak i na grobach słabo wyposażonych, zakładając, że status społeczny nie musi być definiowany wyłącznie przez bogactwo darów grobowych.
Projekt podejmuje kluczowe pytania dotyczące przemian społecznych na przełomie epoki brązu i żelaza, jak i w młodszym odcinku okresu halsztackiego. Szczególna uwaga poświęcona jest temu, czy obserwowane zmiany w obrządku pogrzebowym i manifestacjach statusu były wynikiem lokalnej ewolucji struktur społecznych, czy też wiązały się z napływem osób spoza regionu i intensyfikacją kontaktów w ramach szerszych sieci halsztackich. Domasław, ze względu na koncentrację pochówków o wyjątkowo bogatym wyposażeniu, obecność importów oraz długotrwałe użytkowanie nekropoli, stanowi unikatowy materiał badawczy dla takich analiz.
Istotnym elementem projektu jest również doprecyzowanie chronologii cmentarzyska. Dotychczasowe badania wykazały, że rozwój nekropoli był dłuższy i bardziej złożony, niż wcześniej zakładano, a materiały z okresu halsztackiego można podzielić na bardziej szczegółowe fazy, szczególnie dzięki analizom naczyń ceramicznych. W projekcie planowane jest połączenie badań typologicznych, datowań radiowęglowych AMS oraz modelowania bayesowskiego, co pozwoli lepiej uchwycić dynamikę przemian zachodzących w obrządku pogrzebowym i strukturach społecznych.
Realizacja projektu opiera się na szeroko zakrojonym programie interdyscyplinarnym. Obejmuje on analizę osteologiczną spalonych szczątków ludzkich, badania izotopów strontu służące do identyfikacji osób lokalnych i nielokalnych, analizy FT-IR pozwalające ocenić stopień przepalenia kości i przebieg kremacji, datowania radiowęglowe, badania chromatograficzne pozostałości organicznych w naczyniach ceramicznych, analizy archeozoologiczne oraz opracowanie statystyczne i modelowanie danych z wykorzystaniem narzędzi uczenia maszynowego. Tak szerokie podejście pozwoli na połączenie klasycznej analizy archeologicznej z nowoczesnymi metodami bioarcheologii i archeometrii.
Ważnym celem projektu jest także osadzenie wyników z Domasławia w szerszym kontekście europejskim. Badania mają umożliwić weryfikację pozycji południowo-zachodniej Polski w obrębie świata halsztackiego oraz lepsze zrozumienie mechanizmów wymiany, przepływu ludzi, idei i prestiżowych dóbr. Szczególne znaczenie będzie miało stworzenie jednego z największych w Europie zbiorów danych izotopowych dla populacji praktykujących ciałopalenie w tym okresie.
Projekt przyniesie nowe dane do badań nad społecznym zróżnicowaniem, mobilnością i rytuałem pogrzebowym społeczności późnej epoki brązu i okresu halsztackiego. Jego rezultatem będzie zarówno pogłębiona rekonstrukcja przemian zachodzących na cmentarzysku w Domasławiu, jak i wypracowanie nowego modelu interpretacji relacji między mobilnością, statusem a praktykami funeralnymi w pradziejach Europy Środkowej.
Ważnym celem projektu jest również zacieśnienie współpracy między badaczami okresu halsztackiego oraz pełniejsze wykorzystanie potencjału poznawczego materiałów ciałopalnych, które – mimo swoich ograniczeń interpretacyjnych – dzięki nowym metodom badawczym pozwalają dziś na integrowanie rozproszonych danych, doprecyzowanie wcześniejszych ustaleń oraz formułowanie nowych interpretacji dotyczących przemian społecznych i kulturowych u schyłku epoki brązu i we wczesnej epoce żelaza.