Informacje o projekcie

 

Tytuł projektu: Atlas grodzisk wczesnośredniowiecznych z obszaru Polski - część II
Kierownik projektu: prof. dr hab. Sławomir Moździoch
Jednostka realizująca projekt: Ośrodek Badań nad Kulturą Późnego Antyku i Wczesnego Średniowiecza IAE PAN we Wrocławiu
Numer rejestracyjny projektu: NPRH/DN/SP/496503/2021/10
Projekt finansowany ze środków budżetu państwa w ramach programu realizowanego przez Ministra Edukacji i Nauki pod nazwą „Narodowy Program Rozwoju Humanistyki – moduł: Dziedzictwo narodowe” na podstawie umowy nr NPRH/DN/SP/496503/2021/10 z dnia 22.09.2022 r.
Źródło finansowania projektu: Program „Doskonała nauka II - Wsparcie monografii naukowych” Ministra Nauki i Szkolnictwa Wyższego
Wartość finansowania: 747 240,00 zł, w latach: 2022-2027
Całkowita wartość projektu: 747 240,00 zł

 

Charakterystyka projektu

 

Głównym celem części drugiej jest dalsza cyfrowa inwentaryzacja i kompleksowe opracowanie stanowisk archeologicznych typu grodzisk (wzmocnionych osad obronnych) z terenu Polski, obejmujących dawne obszary Słowiańszczyzny Zachodniej.

Projekt skupia się na systematycznym gromadzeniu, weryfikacji i digitalizacji rozproszonych danych archiwalnych, literaturowych oraz terenowych dotyczących tych obiektów. Grodziska wczesnośredniowieczne (głównie z okresu IX–XII/XIII w.) pełnią kluczową rolę w badaniach nad początkami państwa polskiego, procesami centralizacji władzy Piastów, organizacją osadnictwa, systemami obronnymi oraz dynamiką zmian społeczno-gospodarczych w okresie formowania się wczesnych struktur państwowych. Są one świadectwem zarówno lokalnych tradycji słowiańskich, jak i wpływów zewnętrznych (np. skandynawskich czy niemieckich).
Publikowane będą kolejne tomy serii „Wczesnośredniowieczne grodziska w Polsce”, zorganizowane według klucza powiatowego. Każdy tom zawiera informacje o grodziskach z opisem lokalizacji, historii badań, stratygrafii, chronologii (w tym datowania C14 i dendrochronologiczne), artefaktów, funkcji oraz kontekstu przyrodniczego.

Efekty pierwszej części projektu (m.in. siedem tomów katalogu) pozwoliły na weryfikację chronologii i genezy wielu obiektów, uzupełnienie luk w wiedzy o regionach takich jak Pomorze Zachodnie, Śląsk, Małopolska czy Kujawy. Część II pogłębia te ustalenia, uwzględniając nowe odkrycia, rewaluację stanowisk domniemanych oraz integrację danych z konserwatorstwem zabytków. Projekt realizowany jest przede wszystkim przez Instytut Archeologii i Etnologii PAN (Oddział we Wrocławiu), we współpracy z Uniwersytetem Jagiellońskim w Krakowie oraz Uniwersytetem Mikołaja Kopernika w Toruniu.
Znaczenie projektu wykracza poza czystą inwentaryzację. Dostarcza on narzędzi do szerszych analiz porównawczych (typologia grodów pierścieniowatych, stożkowatych, wielowalowych), rekonstrukcji krajobrazu kulturowego oraz ochrony dziedzictwa archeologicznego. W dłuższej perspektywie przyczynia się do lepszego zrozumienia procesów urbanizacji, militaryzacji i integracji terytorialnej ziem polskich w wczesnym średniowieczu. Wyzwania obejmują m.in. różny stan zachowania obiektów (niszczenie przez erozję, rolnictwo czy urbanizację), fragmentaryczność źródeł oraz konieczność interdyscyplinarnego podejścia (archeologia, historia, geografia, nauki przyrodnicze).

Podsumowując, „Atlas grodzisk… część II” to istotny element budowania cyfrowego repozytorium dziedzictwa archeologicznego Polski, łączący tradycyjną kwerendę z nowoczesnymi technologiami. Całość wpisuje się w szerszy nurt badań nad Słowiańszczyzną Zachodnią, podkreślając dynamikę i różnorodność wczesnośredniowiecznego osadnictwa obronnego.

Informacje o projekcie

 

Tytuł projektu: Przekład na język angielski i publikacja w wydawnictwie Routledge monografii Marii Dębińskiej pt. „Transpłciowość w Polsce. Wytwarzanie kategorii "
Kierownik projektu: dr Maria Dębińska
Jednostka realizująca projekt: Instytut Archeologii i Etnologii Polskiej Akademii Nauk
Źródło finansowania projektu: Program „Narodowy Program Rozwoju Humanistyki” moduł „Uniwersalia 2.1” Ministra Nauki i Szkolnictwa Wyższego
Wartość dofinansowania: 57 979,00 zł – umowa nr NPRH/U21/SP/0167/2024/14 z dnia 31.07.2025 r.
Całkowita wartość projektu: 111 629,00 zł

 

Charakterystyka projektu

 

W latach 2025-2028 dr Maria Dębińska realizuje grant Uniwersalia 2.1 finansowany ze środków Ministerstwa Nauki i Szkolnictwa Wyższego w ramach „Narodowego Programu Rozwoju Humanistyki”. Celem grantu jest przetłumaczenie na język angielski monografii pt. "Transpłciowość w Polsce. Wytwarzanie kategorii" i jej publikację w brytyjskim wydawnictwie Routledge.

Tłumaczona książka jest pierwszą akademicką monografią poświęconą historii kategorii transpłciowości w Polsce. Książka obejmuje okres od 1964 roku, w którym odnotowano pierwszy przypadek prawnej korekty płci w Polsce, do drugiej dekady XXI wieku, kiedy to wybrano pierwszą otwarcie transpłciową posłankę, a problematyka transpłciowości stała się przedmiotem codziennych przekazów medialnych. Śledzi rozwój kategorii diagnostycznych (transseksualizm, transwestytyzm, hermafrodytyzm, dysforia płciowa) w dyskursach seksuologicznych i prawnych oraz ich późniejszą transformację w organizacjach osób transpłciowych począwszy od końca lat 2000.

Analiza oparta jest na oryginalnym i różnorodnym materiale źródłowym: aktach spraw sądowych, literaturze seksuologicznej sprzed 1989 roku, wywiadach z osobami transpłciowymi w Polsce, uzupełnionym obserwacją etnograficzną i wybranymi materiałami medialnymi. Część z nich (zwłaszcza akta spraw, orzeczenia sądowe sprzed 1989 roku, popularna literatura seksuologiczna dotycząca problematyki transpłciowości z tego okresu) nigdy wcześniej nie była przedmiotem analiz antropologicznych czy socjologicznych.

Przedmiotem analizy są autobiograficzne narracje osób transpłciowych, prezentowane w różnych kontekstach: diagnozy, prawnej korekty płci, aktywizmu. Kolejne rozdziały śledzą zmienne funkcje, które pełnić może osobista narracja biograficzna - jako źródło tożsamości, narzędzie medycznej diagnozy, czy narzędzie społecznej i politycznej mobilizacji. Książka stanowi istotny wkład nie tylko w literaturę przedmiotu, ale również w refleksję metodologiczną w naukach społecznych. Jej przewodnim tematem jest rola narracji autobiograficznych w życiu społecznym - w prawie, seksuologii, polityce - i to, w jaki sposób rola ta wpływa na możliwość wykorzystania wywiadów biograficznych jako metody badawczej w naukach społecznych.

Informacje o projekcie

 

Tytuł projektu: Niemieckojęzyczne wydanie publikacji "Polacy w Berlinie (1980-2015)"
Kierownik projektu: dr hab. Agnieszka Szczepaniak-Kroll, prof. IAE PAN
Jednostka realizująca projekt: Instytut Archeologii i Etnologii PAN
Numer rejestracyjny projektu: MONOG/SP/0091/2024/02
Źródło finansowania projektu: Program „Doskonała nauka II - Wsparcie monografii naukowych” Ministra Nauki i Szkolnictwa Wyższego
Wartość finansowania: 75 416,00 zł – umowa nr MONOG/SP/0091/2024/02 z dnia 18.12.2024 r.
Całkowita wartość projektu: 83 816,00 zł

 

Charakterystyka projektu

 

W 2024 r. prof. IAE PAN dr hab. Agnieszka Szczepaniak-Kroll, z Pracowni Etnologii Instytutu Archeologii i Etnologii PAN w Poznaniu otrzymała dofinansowanie ze środków budżetu państwa, przyznanych przez Ministra Nauki w ramach Programu Doskonała nauka II, na niemieckojęzyczne wydanie autorskiej monografii pt. „Polacy w Berlinie 1980-2015”. W 2026 r. monografia ukaże się pod tytułem „Polnische Migranten in Berlin (1980-2015). Zwischen Integration und Identitätswahrung”, w Wydawnictwie Instytutu Archeologii i Etnologii PAN.

Publikacja wpisuje się w nurt studiów nad mobilnością, transnarodowością oraz współczesnymi relacjami polsko-niemieckimi. Prezentuje typową dla antropologii oddolną perspektywę w postrzeganiu migracji - szeroko dopuszcza do głosu jej uczestników – polskich migrantów z trzech fal migracyjnych – z lat 80. (tzw. migracja solidarnościowa), lat 90. (migracje po przełomie systemowym) oraz z okresu okołoakcesyjnego. Tym razem celem autorki jest przybliżenie specyfiki tej diaspory, jednej z największych w RFN, niemieckiemu czytelnikowi. Wiele z przedstawionych w książce problemów, związanych z integracją, w ostatnich latach splatających się z transnacjonalizacją mimo upływu czasu nie traci na aktualności i ma charakter uniwersalny, nieograniczony jedynie do polskiego środowiska.

Zapraszamy już wkrótce do lektury!

Informacje o projekcie

 

Tytuł projektu: Ujście Odry we wczesnym średniowieczu. Srebrne Wzgórze w Wolinie - edycja źródeł archeologicznych
Kierownik projektu: dr Wojciech Filipowiak
Jednostka realizująca projekt: Ośrodek Archeologii Średniowiecza Krajów Nadbałtyckich IAE PAN w Szczecinie
Numer rejestracyjny projektu: NPRH/DN/SP/0164/2024/14
Źródło finansowania projektu: Projekt finansowany ze środków budżetu państwa, przyznanych przez Ministra Nauki w ramach Programu „Narodowy Program Rozwoju Humanistyki – moduł: Dziedzictwo narodowe” na podstawie umowy nr NPRH/DN/SP/0164/2024/14 z dnia 01.12.2025 r.
Wartość finansowania: 1 433 414,00 zł, w latach: 2025-2030
Całkowita wartość projektu: 1 433 414,00 zł

 

Charakterystyka projektu

 

Przedmiotem projektu jest opracowanie zbioru zabytków archeologicznych pozyskanych w trakcie badań archeologicznych prowadzonych w latach 1961-1986 na Srebrnym Wzgórzu w Wolinie, które stanowi jedno z najważniejszych elementów wczesnośredniowiecznej aglomeracji wolińskiej.

Celem tego opracowania jest odpowiedzenie na pytania badawcze dotyczące chronologii, dynamiki, charakteru osadnictwa na tym obszarze, jego znaczenia dla powstania miasta, rodzaju relacji między miejscowymi Słowianami, a przybyszami – przede wszystkim Skandynawami oraz udostępnienie dla międzynarodowej społeczności badaczy tego kluczowego dla historii Polski, Pomorza oraz całej strefy nadbałtyckiej zbioru danych i zabytków.

Zespół badawczy składający się ze specjalistów z całej Polski będzie pracował nad różnymi kategoriami zabytków i danych, a w wyniku ich pracy powstaną kolejne dwa tomy serii źródłowych opracowań badań w Wolinie, tłumaczone na język angielski.

Informacje o projekcie

 

Tytuł projektu: Coin in Poland during the reign of Bolesław III Wrymouth
Kierownik projektu: dr Grzegorz Śnieżko
Jednostka realizująca projekt: Instytut Archeologii i Etnologii Polskiej Akademii Nauk
Źródło finansowania projektu: Program „Doskonała nauka II - Wsparcie monografii naukowych” Ministra Edukacji i Nauki
Wartość finansowania: 56 266,00 zł – umowa nr MONOG/SP/0124/2023/01 z dnia 30.08.2023 r.
Całkowita wartość projektu: 56 266,00 zł

 

Charakterystyka projektu

 

Celem projektu jest przetłumaczenie na język angielski i wydanie książki dr. Grzegorza Śnieżko zatytułowanej Coin in Poland during the reign of Bolesław III Wrymouth. Dotychczas ukazała się ona w 2021 r. nakładem wydawnictwa Instytutu Archeologii i Etnologii PAN, w całości w języku polskim pod tytułem Moneta w Polsce za panowania Bolesława III Krzywoustego. Jest to pierwsze monograficzne opracowanie produkcji menniczej polskiego władcy doby wczesnego średniowiecza.

Bolesław Krzywousty (1102–1138) jest jednym z najłatwiej rozpoznawalnych polskich władców. To na jego dworze powstała pierwsza polska kronika, zwana kroniką Galla Anonima, a panowanie księcia było również okresem niezwykle ważnym w historii polskiego pieniądza. Krzywousty traktował bowiem politykę monetarną jako istotne narzędzie sprawowanej władzy. Jednak jego mennictwo, mimo dwóch stuleci badań numizmatycznych, nie doczekało się osobnego studium. Książka, której wydanie jest głównym celem realizowanego projektu stara się wypełnić tę lukę, jak też przybliżyć niezwykłe możliwości, których dla badań historycznych może dostarczyć wnikliwa analiza tak drobnych obiektów, jak monety.

W monografii omówiono stan badań nad tytułową problematyką, przedstawiono szczegółową typologię monet księcia, jak również ich ikonografię i wyniki analiz danych metrycznych (wagi, średnicy, składu pierwiastkowego). Szeroko poruszono także zagadnienia dotyczące etapów, rozmiarów i organizacji produkcji menniczej, polityki monetarnej władcy czy znalezisk jego monet i obiegu pieniężnego w Polsce. Całość problematyki ukazano na szerokim tle porównawczym obejmującym panowania poprzednika i następcy Bolesława Krzywoustego oraz historię pieniądza krajów sąsiadujących z Polską.

Monografia składa się z dwóch części:
I – analitycznej;
II – materiałowej zawierającej całą bazę źródłową wniosków z cz. I, tj. m.in. szczegółowe tabele typologiczne, katalog monet i znalezisk oraz wyniki analiz składu pierwiastkowego.
Przetłumaczenie na język angielski i wydanie książki pozwoli udostępnić ją badaczom zagranicznym i kolekcjonerom. Dzięki temu wszystkie zainteresowane osoby zyskają sposobność zapoznania się z jednej strony z historią polskiego pieniądza wczesnośredniowiecznego, a z drugiej z warsztatem polskich badań naukowych i specyfiką dostępnej bazy źródłowej.

Monografia ukaże się w renomowanym wydawnictwie Brill.

Informacje o projekcie

 

Tytuł projektu: Wzorce mobilności i hierarchie społeczne. Bioarcheologiczne i chronologiczne studium cmentarzyska z późnej epoki brązu i okresu halsztackiego w Domasławiu (PL)
Numer projektu: 2024/54/E/HS3/00380
Kierownik projektu: dr Anna Józefowska-Domańska
Jednostka prowadząca projekt: Instytut Archeologii i Etnologii Polskiej Akademii Nauk
Źródło finansowania projektu: Narodowe Centrum Nauki - grant SONATA BIS 14, 2025-2029
Kontakt: a.jozefowska(at)iaepan.edu.pl
Słowa kluczowe: późna epoka brązu, okres halsztacki, Domasław, cmentarzysko ciałopalne, mobilność pradziejowa, hierarchie społeczne, bioarcheologia, stront, FT-IR, chronologia, obrządek pogrzebowy
Strona internetowa projektu: domaslawhallstatt.org

 

Zespół

 

W skład zespołu badawczego wchodzą: dr Bogumiła Wolska (IAE PAN) – analizy FT-IR, analizy izotopów strontu, współudział w analizach osteologicznych; dr Adam Budziszewski (IAE PAN) – analizy izotopów strontu, badania mobilności; mgr Adrianna Niźnik-Karmowska – analizy osteologiczne przepalonych szczątków ludzkich.
W realizację projektu zaangażowani są również badacze z różnych ośrodków krajowych i zagranicznych, w tym:
dr Kévin Salesse (Laboratorium Izotopowe Zakładu Antropologii Uniwersytetu Masaryka w Brnie) oraz dr Christophe Snoeck (Brussels Bioarchaeology Lab, Vrije Universiteit Brussel) – analizy izotopowe;
prof. Joanna Kałużna-Czaplińska oraz dr Angelina Rosiak (Politechnika Łódzka) – analizy chemiczne;
dr Joanna Sekulska-Nalewajko oraz dr Jarosław Gocławski (Politechnika Łódzka) – analizy statystyczne i matematyczne, modelowanie danych, metody uczenia maszynowego;
dr Renata Abłamowicz (Muzeum Śląskie w Katowicach) – analizy archeozoologiczne.

 

Charakterystyka projektu

 

Projekt poświęcony jest badaniu wzorców mobilności oraz zróżnicowania społecznego społeczności zamieszkujących południowo-zachodnią Polskę u schyłku epoki brązu i we wczesnej epoce żelaza. Punktem wyjścia badań jest cmentarzysko ciałopalne w Domasławiu – jedno z największych i najlepiej rozpoznanych stanowisk sepulkralnych tego czasu w Europie Środkowej, użytkowane w przybliżeniu od około 1300/1250 do 550 r. p.n.e. i obejmujące ponad dwa tysiące grobów oraz kilkaset obiektów towarzyszących.

Zasadniczym celem projektu jest ustalenie, w jaki sposób mobilność ludzi oraz wewnętrzne hierarchie społeczne znajdowały odzwierciedlenie w obrządku pogrzebowym, organizacji przestrzeni cmentarzyska i wyposażeniu grobów. Badania koncentrują się zarówno na pochówkach elitarnych, jak i na grobach słabo wyposażonych, zakładając, że status społeczny nie musi być definiowany wyłącznie przez bogactwo darów grobowych.

Projekt podejmuje kluczowe pytania dotyczące przemian społecznych na przełomie epoki brązu i żelaza, jak i w młodszym odcinku okresu halsztackiego. Szczególna uwaga poświęcona jest temu, czy obserwowane zmiany w obrządku pogrzebowym i manifestacjach statusu były wynikiem lokalnej ewolucji struktur społecznych, czy też wiązały się z napływem osób spoza regionu i intensyfikacją kontaktów w ramach szerszych sieci halsztackich. Domasław, ze względu na koncentrację pochówków o wyjątkowo bogatym wyposażeniu, obecność importów oraz długotrwałe użytkowanie nekropoli, stanowi unikatowy materiał badawczy dla takich analiz.

Istotnym elementem projektu jest również doprecyzowanie chronologii cmentarzyska. Dotychczasowe badania wykazały, że rozwój nekropoli był dłuższy i bardziej złożony, niż wcześniej zakładano, a materiały z okresu halsztackiego można podzielić na bardziej szczegółowe fazy, szczególnie dzięki analizom naczyń ceramicznych. W projekcie planowane jest połączenie badań typologicznych, datowań radiowęglowych AMS oraz modelowania bayesowskiego, co pozwoli lepiej uchwycić dynamikę przemian zachodzących w obrządku pogrzebowym i strukturach społecznych.

Realizacja projektu opiera się na szeroko zakrojonym programie interdyscyplinarnym. Obejmuje on analizę osteologiczną spalonych szczątków ludzkich, badania izotopów strontu służące do identyfikacji osób lokalnych i nielokalnych, analizy FT-IR pozwalające ocenić stopień przepalenia kości i przebieg kremacji, datowania radiowęglowe, badania chromatograficzne pozostałości organicznych w naczyniach ceramicznych, analizy archeozoologiczne oraz opracowanie statystyczne i modelowanie danych z wykorzystaniem narzędzi uczenia maszynowego. Tak szerokie podejście pozwoli na połączenie klasycznej analizy archeologicznej z nowoczesnymi metodami bioarcheologii i archeometrii.

Ważnym celem projektu jest także osadzenie wyników z Domasławia w szerszym kontekście europejskim. Badania mają umożliwić weryfikację pozycji południowo-zachodniej Polski w obrębie świata halsztackiego oraz lepsze zrozumienie mechanizmów wymiany, przepływu ludzi, idei i prestiżowych dóbr. Szczególne znaczenie będzie miało stworzenie jednego z największych w Europie zbiorów danych izotopowych dla populacji praktykujących ciałopalenie w tym okresie.

Projekt przyniesie nowe dane do badań nad społecznym zróżnicowaniem, mobilnością i rytuałem pogrzebowym społeczności późnej epoki brązu i okresu halsztackiego. Jego rezultatem będzie zarówno pogłębiona rekonstrukcja przemian zachodzących na cmentarzysku w Domasławiu, jak i wypracowanie nowego modelu interpretacji relacji między mobilnością, statusem a praktykami funeralnymi w pradziejach Europy Środkowej.
Ważnym celem projektu jest również zacieśnienie współpracy między badaczami okresu halsztackiego oraz pełniejsze wykorzystanie potencjału poznawczego materiałów ciałopalnych, które – mimo swoich ograniczeń interpretacyjnych – dzięki nowym metodom badawczym pozwalają dziś na integrowanie rozproszonych danych, doprecyzowanie wcześniejszych ustaleń oraz formułowanie nowych interpretacji dotyczących przemian społecznych i kulturowych u schyłku epoki brązu i we wczesnej epoce żelaza.

Informacje o projekcie

 

Tytuł projektu: Praktyki konsumpcyjne i obrzędowe wczesnej epoki żelaza na podstawie osady z Milejowic i nekropolii z Domasławia. Między funkcją a znaczeniem „kolekcji” ceramicznych
Numer projektu: 2024/54/E/HS3/00380
Kierownik projektu dr Anna Józefowska-Domańska
Jednostka prowadząca projekt: Instytut Archeologii i Etnologii Polskiej Akademii Nauk
Źródło finansowania projektu: Narodowe Centrum Nauki - grant OPUS 21, 2022-2025.
Kontakt: a.jozefowska(at)iaepan.edu.pl
Słowa kluczowe: okres halsztacki, funkcje naczyń, zestawy grobowe, model grobowy, GC-MS, Milejowice, Domasław

 

Zespół

 

W realizację projektu zaangażowani byli badacze z Instytutu Archeologii i Etnologii Polskiej Akademii Nauk, Politechniki Łódzkiej oraz Muzeum Śląskiego. Zakres współpracy obejmował analizy archeologiczne, chemiczne (prof. Joanna Kałużna-Czaplińska, dr Angelina Rosiak), archeobotaniczne (mgr Agata Sady-Bugajska) oraz statystyczne (dr Joanna Sekulska-Nalewajko, dr Jarosław Gocławski) prowadzone na materiale z osady w Milejowicach i nekropoli w Domasławiu.

 

Charakterystyka projektu

 

Projekt poświęcony był rekonstrukcji funkcji i znaczenia naczyń glinianych z wczesnej epoki żelaza, pochodzących z dwóch odmiennych kontekstów: osady w Milejowicach oraz nekropoli w Domasławiu. Celem badań było ustalenie, w jaki sposób ceramika uczestniczyła w praktykach codziennych, konsumpcyjnych i obrzędowych oraz czy funkcja naczyń była przede wszystkim użytkowa, czy również symboliczna.

Punktem wyjścia projektu było założenie, że analiza samych form ceramicznych nie wystarcza do zrozumienia ich rzeczywistego zastosowania. Dlatego klasyczne badania archeologiczne – obejmujące typologię, technologię wykonania, ornamentykę, ślady użytkowania, kontekst odkrycia i układ naczyń – zostały połączone z szerokim programem analiz chemicznych i archeobotanicznych. Takie podejście pozwoliło badać nie tylko kształt naczyń, lecz także ich zawartość oraz związki między funkcją, kontekstem i znaczeniem.

Szczególne znaczenie miało zestawienie materiałów z osady i cmentarzyska. Milejowice reprezentują kontekst osadniczy, związany z codziennym użyciem ceramiki, gospodarką i organizacją przestrzeni zamieszkania. Domasław natomiast dostarcza wyjątkowego materiału sepulkralnego, w którym naczynia pełniły funkcje związane z rytuałem pogrzebowym, ucztami funeralnymi, ofiarami płynnymi i symbolicznym wyposażeniem grobów. Porównanie obu stanowisk umożliwiło uchwycenie różnic między różnymi sferami życia ówczesnych społeczności oraz obserwację, jak te same lub podobne formy naczyń mogły funkcjonować w odmiennych systemach znaczeń.

Jednym z najważniejszych komponentów projektu były analizy pozostałości organicznych zachowanych w ceramice. Obejmowały one badania chromatograficzne i pilotażowe izotopowe, których celem była identyfikacja tłuszczów, steroli, produktów roślinnych, substancji fermentowanych oraz innych związków mogących świadczyć o przygotowywaniu, przechowywaniu lub podawaniu określonych pokarmów i napojów. Projekt zakładał również próbę identyfikacji nowych biomarkerów, zwłaszcza związanych z procesami fermentacji.

Uzupełnieniem tych badań były analizy archeobotaniczne osadów z wnętrz naczyń i obiektów, pozwalające rozpoznać pozostałości roślinne. Ważną rolę odegrały również analizy zestawów ceramicznych, dzięki którym możliwe było badanie powtarzalności układów naczyń, ich związku ze statusem społecznym oraz zróżnicowania praktyk konsumpcyjnych.
Celem projektu było stworzenie nowej podstawy do badań nad funkcją ceramiki halsztackiej oraz nad praktykami spożywania i ofiarowania pokarmów i napojów w społecznościach wczesnej epoki żelaza. Szczególnie istotne było uchwycenie różnic między ceramiką używaną w środowisku osadniczym a ceramiką obrzędową i grobową, a także powiązanie tych zjawisk z organizacją społeczną i kontaktami kulturowymi społeczności śląskich ze światem halsztackim i śródziemnomorskim.

Rezultaty projektu wniosły istotny wkład do badań nad kulturą stołu, praktykami ucztowania, funkcją naczyń ceramicznych oraz symbolicznym znaczeniem zespołów ceramicznych w osadach i na cmentarzyskach. Uzyskane wyniki stały się podstawą publikacji naukowych poświęconych zarówno analizom chemicznym i funkcjonalnym naczyń, jak i zagadnieniom ofiarności, rytuału oraz obecności pozostałości organicznych w materiałach z Domasławia.

 

Publikacje

 

• Rosiak A., Józefowska A., Jałowiecka M., Kałużna-Czaplińska J., Advanced characterization of archaeological ceramic, Annual Review of Materials Research 55, 2025, 443–468. DOI: 10.1146/annurev-matsci-080522-111043
• Hałuszko A., Kadej M., Józefowska A., Beetle body parts as a funerary element in a cremation grave from the Hallstatt cemetery in Domasław, SW Poland. Antiquity 99(408):e56. DOI: 10.15184/aqy.2025.10182
• Józefowska A. Rituals and Relationships: Kinship and Community at the Hallstatt Cemetery in Domasław, Kobierzyce County. W: M. Jaeger, J. Tomczyk, J. Wrzesiński (red.), From ‘Adam and Eve’ to the Present Day: Family and Social Bonds in Biological and Cultural Perspective (Funeralia Gnieźnieńskie – Spotkanie 24), 71–82, 2025. Wiesbaden: Otto Harrassowitz GmbH & Co. KG. ISBN 978-3-447-12401-0
• Józefowska A., Rosiak A., Markiewicz M., Sekulska-Nalewajko J., Gocławski J., Kałużna-Czaplińska J., Rhyta and kernoi from the Domasław cemetery. The idea of offerings in the Hallstatt period, Documenta Praehistorica 51, 2024, 313–333. DOI: 10.4312/dp.51.9.
• Rosiak A., Józefowska A., Sekulska-Nalewajko J., Gocławski J., Kałużna-Czaplińska J., Funerary vs. domestic vessels from the Hallstatt period. A study on ceramic vases from the Milejowice settlement and the Domasław cemetery, Scientific Reports 14, 2024, 19942. DOI: 10.1038/s41598-024-70219-7
• Józefowska A., Kamyszek L., Żygadło L., Not Lost in Time. Organic Remains from the Hallstatt Period Cemetery in Domasław (PL), Študijné zvesti Archeologického ústavu Slovenskej akadémie vied 71/2, 2024, s. 375–385. DOI: 10.31577/szausav.2024.71

 

Repozytoria

 

• Funerary vs. domestic vessels from the Hallstatt period. A study on ceramic vases from the Milejowice settlement and the Domasław cemetery https://repod.icm.edu.pl/
• Supplementary materials for: Not lost in time. Organic remains from the Hallstatt period cemetery in Domasław (PL) https://zenodo.org/records/16937225
• Supplementary materials for: Rhyta and kernoi from the Domasław cemetery. The idea of offerings in the Hallstatt period https://zenodo.org/records/16938451
• Supplementary materials for: Funerary vs. domestic vessels from the Hallstatt period. A study on ceramic vases from the Milejowice settlement and the Domasław cemetery https://zenodo.org/records/16945979
• Supplementary materials for: Beetle body parts as a funerary element in a cremation grave from the Hallstatt cemetery in Domasław, SW Poland https://zenodo.org/records/15746997

Informacje o projekcie

 

Tytuł projektu: Archeologia sztuki. Od jaskiń do galerii: ewolucja wizualnej ekspresji
Numer projektu: WNK/SP/0352/2025/01
Komitet organizacyjny: dr hab. Ewa Bugaj, prof. UAM (Wydział Archeologii Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu), dr Anna Józefowska-Domańska (Instytut Archeologii i Etnologii PAN), dr Justyna Kolenda (Instytut Archeologii i Etnologii PAN), dr Małgorzata Markiewicz (Instytut Archeologii i Etnologii PAN), dr Agnieszka Seidel-Grzesińska (Instytut Historii Sztuki Uniwersytetu Wrocławskiego)
Jednostka prowadząca projekt: Instytut Archeologii i Etnologii Polskiej Akademii Nauk
Źródło finansowania projektu: Konferencja naukowa finansowana ze środków budżetu państwa w ramach programu Ministra Nauki i Szkolnictwa Wyższego pod nazwą Wektory Nauki; data podpisania umowy: 8.12.2025 r.; kwota finansowania projektu 68 255,00 zł; całkowita wartość projektu 85 855,00 zł.
Kontakt: m.markiewicz(at)iaepan.edu.pl; a.jozefowska(at)iaepan.edu.pl; j.kolenda(at)iaepan.edu.pl
Wykonawcy: Instytut Archeologii i Etnologii Polskiej Akademii Nauk; Instytut Historii Sztuki Uniwersytetu Wrocławskiego; Muzeum Współczesne Wrocław
Strona internetowa projektu: https://art-archaeology.org/pl/konferencja-archeologia-sztuki/

 

Charakterystyka projektu

 

Projekt zakłada organizację międzynarodowej konferencji naukowej pt. „Archeologia sztuki. Od jaskiń do galerii: ewolucja wizualnej ekspresji” (Archaeology of Art. From Caves to Art Galleries: The Evolution of Visual Expression), która odbędzie się w dniach 24–25 września 2026 roku we Wrocławiu, w siedzibie Biblioteki Uniwersytetu Wrocławskiego. Wydarzenie organizowane jest wspólnie przez Instytut Archeologii i Etnologii PAN we Wrocławiu, Instytut Historii Sztuki Uniwersytetu Wrocławskiego oraz Muzeum Współczesne we Wrocławiu. Konferencja poświęcona sztuce pradziejowej, jako najwcześniejszej formie komunikacji wizualnej, dedykowana będzie pamięci wybitnego wrocławskiego archeologa, prof. Bogusława Gedigi (1933–2022), którego zainteresowania badawcze koncentrowały się m.in. wokół sztuki pradziejowej.

Planowana na 2026 rok konferencja stanowić będzie wydarzenie wyjątkowe w europejskim środowisku naukowym. Jej interdyscyplinarny charakter oraz międzynarodowy zasięg stworzą forum integrujące badaczy różnych dziedzin wokół problematyki wizualności i ekspresji artystycznej w dawnych społecznościach. Głównym założeniem konferencji jest ukazanie sztuki pradziejowej i jej dziedzictwa w szerokiej perspektywie badawczej, obejmującej zarówno archeologię, historię sztuki, antropologię kultury, jak i refleksję teoretyczną nad początkiem twórczości artystycznej. Spotkanie ma stworzyć przestrzeń do wymiany doświadczeń badawczych oraz dyskusji nad symbolicznymi znaczeniami sztuki pradziejowej, jej funkcjami rytualnymi i komunikacyjnymi, a także nad społecznym, kulturowym i środowiskowym kontekstem jej powstawania.

Uczestnicy podejmą także dyskusję na temat roli sztuki pradziejowej w kształtowaniu współczesnych wyobrażeń o przeszłości oraz nad jej wartościami estetycznymi i emocjonalnym oddziaływaniem na dzisiejszego odbiorcę. Szczególne miejsce w programie zajmą zagadnienia dotyczące współczesnych sposobów prezentacji i popularyzacji sztuki pradziejowej, zarówno w dyskursie naukowym i edukacyjnym, jak i w takich obszarach jak projektowanie graficzne, architektura, fotografia czy film.

Jednym z kluczowych celów konferencji będzie także zacieśnienie współpracy między środowiskiem naukowym, instytucjami kultury oraz twórcami, zwłaszcza w kontekście wykorzystania pradawnych form wyrazu w narracjach wystawienniczych, działaniach popularyzatorskich i praktykach artystycznych. Do udziału w konferencji zaproszeni zostaną przedstawiciele różnych dyscyplin, w tym archeolodzy, historycy i teoretycy sztuki, badacze kultury, a także artyści i projektanci, dla których dziedzictwo wizualne pradziejów stanowi źródło inspiracji lub pole reinterpretacji.

Informacje o projekcie

 

Tytuł projektu: Sztuka społeczeństw wczesnej epoki żelaza południowo-zachodnich ziem polskich w kontekście europejskim
Numer projektu: NPRH/DN/SP/0165/2024/14
Kierownik projektu: dr Małgorzata Markiewicz
Jednostka prowadząca projekt: Instytut Archeologii i Etnologii Polskiej Akademii Nauk
Źródło finansowania projektu: Projekt finansowany ze środków budżetu państwa w ramach programu Ministra Nauki i Szkolnictwa Wyższego pod nazwą Narodowy Program Rozwoju Humanistyki w latach 2025-2028; data podpisania umowy: 30.10.2025 r.; kwota dofinansowania i całkowita wartość projektu: 543 510 PLN
Kontakt: m.markiewicz(at)iaepan.edu.pl
Wykonawcy: Instytut Archeologii i Etnologii Polskiej Akademii Nauk: dr A. Józefowska-Domańska, Muzeum Miejskie Wrocławia Oddział Muzeum Archeologicznego: dr R. Jarysz
Strona internetowa projektu: https://art.domaslawhallstatt.org/

 

Charakterystyka projektu

 

Projekt poświęcony jest analizie sztuki społeczności wczesnej epoki żelaza, ze szczególnym uwzględnieniem południowo-zachodnich ziem Polski, które dzięki nowym odkryciom zostały zdefiniowane jako prowincja kręgu kultury halsztackiej. Punktem odniesienia dla badań są wyjątkowe zabytki archeologiczne, przede wszystkim materiały z nekropoli w Domasławiu, uzupełnione o wybrane przykłady sztuki halsztackiej z Polski i innych regionów Europy. Szczególne znaczenie mają również zbiory znajdujące się w Muzeum Archeologicznym we Wrocławiu oraz reprezentatywne kolekcje zabytków przechowywane w muzeach.

Sztuka halsztacka stanowi jeden z najważniejszych przejawów kultury materialnej wczesnej epoki żelaza w Europie. Obejmuje zespół wyrobów o wysokim ładunku estetycznym i symbolicznym, takich jak bogato zdobione wyroby ceramiczne, naczynia z brązu, ozdoby, przedmioty toaletowe czy broń, w tym miecze. Wiele z tych wyjątkowych przedmiotów odkryto w grobach na cmentarzysku w Domasławiu, którego badania miały fundamentalne znaczenie dla rozpoznania kultury halsztackiej w Europie Środkowej.

W projekcie sztuka halsztacka analizowana jest nie jako abstrakcyjna kategoria estetyczna, lecz jako społecznie zakodowany język form, ornamentów i materiałów, wykorzystywany przez społeczności wczesnej epoki żelaza do komunikowania statusu, tożsamości oraz relacji społecznych. Zestawienie materiałów z południowo-zachodniej Polski z przykładami z innych regionów Europy pozwoli ukazać lokalną specyfikę tej prowincji w szerszym, ponadregionalnym kontekście kulturowym.

Efektem projektu będzie pierwsze kompleksowe opracowanie sztuki okresu halsztackiego na tym obszarze oraz publikacja dwujęzycznej (polsko-angielskiej) monografii stanowiącej kompendium wiedzy o stylu i estetyce wczesnej epoki żelaza w południowo-zachodniej Polsce. Publikacja ma na celu upowszechnienie wyników badań oraz ich promocję na forum międzynarodowym.

Informacje o projekcie

 

Tytuł projektu: Obraz Rosji: porównawcze studium jakościowe w Polsce i w Niemczech
Kierownik projektu: Prof. Dr. Agnieszka Halemba (Polska Akademia Nauk); Prof. Dr. Joachim Otto Habeck (Universität Hamburg)
Źródło finansowania projektu: Finansowany przez Polsko-Niemiecką Fundację na Rzecz Nauki

 

Charakterystyka projektu

 

Celem projektu jest zebranie oraz pogłębiona analiza narracji dotyczących postaw wobec Rosji jako państwa, obszaru kulturowego oraz podmiotu historyczno-politycznego. Badania zostaną przeprowadzone w wybranych regionach Polski i Niemiec.

Dotychczasowe analizy, oparte głównie na badaniach ankietowych i źródłach zastanych, wskazują na wyraźne różnice w postrzeganiu Rosji w obu krajach. W Niemczech mamy do czynienia z ambiwalentnymi i zróżnicowanymi narracjami, przy czym dostrzegalne są znaczące rozbieżności między wschodnią a zachodnią częścią kraju. W Polsce natomiast obraz Rosji jako państwa nieprzyjaznego wydaje się bardziej jednorodny i stabilny. Zarówno w Polsce, jak i w Niemczech można zaobserwować współwystępowanie lęku i fascynacji Rosją, jednak zjawiska te funkcjonują w odmienny sposób w obu kontekstach. W Polsce Rosja odgrywa istotną rolę w postrzeganiu siebie przez Polaków jako narodu-ofiary. W Niemczech natomiast większe znaczenie zdaje się mieć świadomość historycznych, politycznych i gospodarczych powiązań z Rosją.

Wiedza na ten temat pozostaje jednak stosunkowo ogólna. Brakuje badań, które w sposób pogłębiony opisywałyby i analizowały strategie argumentacyjne, dominujące narracje oraz toposy funkcjonujące w codziennym życiu społecznym. Niniejszy projekt opiera się na jakościowych wywiadach swobodnych, które umożliwią bardziej wnikliwe i spójne prześledzenie narracji dotyczących Rosji w Polsce i Niemczech.

 

Zespół badawczy w IAE PAN

 

• Agnieszka Halemba
• Marcin Skupiński
• Łukasz Smyrski

 

Zespół badawczy Uniwersytetu w Hamburgu

 

• Joachim Otto Habeck
• Natascha Bregy