Informacje o projekcie

Tytuł projektu: Poprzez ciało w ruchu. Antropologiczne studium ucieleśnionych doświadczeń i zmiany tożsamości uczestniczek kultury fitness.
Numer projektu: UMO-2018/29/B/HS3/01563
Finansowanie: Narodowe Centrum Nauki – grant OPUS
Słowa kluczowe: ciało, doświadczenie ucieleśnione, kobieca kultura fitness, komunikacja niedyskursywna, ruch, transmisja wiedzy kulturowej z ciała do ciała, zmiana tożsamości
Kierownik projektu: Dominika Czarnecka
Jednostka prowadząca projekt: Instytut Archeologii i Etnologii Polskiej Akademii Nauk
Kontakt: d.czarnecka@iaepan.edu.pl

Charakterystyka projektu

Projekt obejmuje badania nad ucieleśnionymi doświadczeniami i praktykami ruchu uczestniczek kultury fitness w Polsce. Głównym celem projektu jest zbadanie, jak zaangażowanie uczestniczek kultury fitness w praktyki ruchu wpływa na ich ucieleśnione doświadczenia i zmianę kobiecej tożsamości indywidualnej.

Na potrzeby projektu kobieca kultura fitness definiowana jest jako kultura ruchu, która w centrum zainteresownia stawia ciało w praktyce ruchu. W Polsce to kobiety tworzą największą grupę osób uczestniczących w grupowych praktykach fitness, stąd orientacja na kobiece doświadczenie. Studia nad kulturą fitness, procesami (re)definiowania i (re)produkowania wzorów kobiecości oraz procesami (re)konstruowania tożsamości w kulturze zachodniej i popularnych wyobrażeniach, oddnoszą się głównie do kobiecego wyglądu i ciała uprzedmiotowionego. Taka perspektywa może prowadzić do umacniania ujęć stereotypowych, które zniekształcają kobiecą kulturę ruchu. Chociaż ciało jest kluczowym elementem w konstrukcji tożsamości uczestniczek kultury fitness, nie może być ono ograniczane do ciała uprzedmiotowionego i kobiecych relacji z nim. Proponuję nowe, antropologiczne podejście, skupiające się na doświadczeniu, ucieleśnieniu i działaniu, ażeby przeanalizować zaangażowanie uczestniczek w praktyki ruchu i skutki tego zaangażowania w całej złożoności, wykraczającej daleko poza ciało uprzedmiotowione. W proponowanym przeze mnie ujęciu cielesność i ruch, które doświadczane są przez jednostkę subiektywnie, pierwszoosobowo i na wiele sposobów, mogą być traktowane jako narzędzia, poprzez które jednostka konstruuje interakcje z innymi podmiotami, a co za tym idzie, indywidualną i zbiorową tożsamość. Dodatkowo, czerpiąc inspirację z koncepcji ucieleśnionych praktyk ruchu Anne Birgitte Leseth, proponuję przeszerzenie zakresu badań, poprzez włączenie codziennych praktyk ruchu i analizowanie całości w ramach szerszego kontekstu przestrzenno-czasowego.

Wyniki projektu przyczynią się do pogłębienia refleksji nad współczesnymi procesami tożsamościowymi. Badania nad relacjami fitness-tożsamość kobiet pozwolą na szerszą diagnozę współczesnej kultury. Analiza aktywnego uczestnictwa kobiet w kulturze fitness w Polsce umożliwia kreatywne negocjowanie roli kobiecego ciała w kulturze i artykułowanie krytycznych interpretacji ucieleśnienia jako sposobu bycia-w-świecie.

Wyniki projektu

 
Przed rozpoczęciem projektu kompleksowe badania antropologiczne, dotyczące cielesnych doświadczeń kobiet praktykujących fitness w kontekście polskim, nie były prowadzone. W efekcie, poczynione ustalenia oraz zebrany materiał badawczy, mają charakter oryginalny. Dzięki realizacji projektu udało się ustalić, że choć kultura fitness ma wymiar globalny, to doświadczenia kobiecego ciała w ruchu i ich rozumienie przez uczestniczki grupowych treningów fitness w kontekście polskim, cechuje również lokalna specyfika. Ustalono, że choć uprzedmiotowienie kobiecego ciała i jego ruchów jest elementem silnie obecnym w kulturze fitness, to jednocześnie dla wielu kobiet aktywne uczestnictwo w grupowych praktykach fitness umożliwia negocjowanie, redefiniowanie i dekonstruowanie owego uprzedmiotowienia na wiele sposobów oraz nawiązywanie silniejszej relacji z ciałem subiektywnie odczuwającym i doświadczającym, upodmiotowienie i wzmocnienie wewnętrznej siły kobiet i ich pozycji. Dzięki prowadzonym badaniom okazało się, że wzory, przekonania i stereotypy związane z płcią kulturową mają wpływ na zarządzanie emocjami na sali fitness, rozumienie i oczekiwania związane z dotykiem, czy procesy transmisji wiedzy niewerbalnej. Ustalono, że sposoby, w jakie uczestniczki kultury fitness czerpią przyjemność i cieszą się ruchem są zróżnicowane i złożone, powiązane z szerokim zakresem doznań fizycznych i emocjonalnych oraz że doświadczanie przyjemnych doznań pozwala kwestionować negatywne konceptualizacje ćwiczeń i ma pozytywny wpływ na zachowania, tożsamość i podmiotowość (m.in. poczucie atrakcyjności, seksualność, pewność siebie, sprawczość) kobiet praktykujących fitness nie tylko w klubach fitness, ale i poza nimi. Wyniki badań ukazały też, że kryzys związany z pandemią Covid-19 na wiele sposobów, choć w różnym stopniu, dotknął kobiety praktykujące fitness. Ich reakcje i strategie radzenia sobie z kryzysem były zróżnicowane, choć zależne od kontekstu narodowego i lokalnego. Przenoszenie przez kobiety trenujące fitness aktywności do sfery online okazało się jednym z najpopularniejszych sposobów radzenia sobie z kryzysem w pierwszym okresie pandemii Covid-19, która w praktyce przyczyniła się do „odkrycia” i popularyzacji treningów online w Polsce. Media społecznościowe i technologie cyfrowe, z jednej strony otworzyły przed trenerkami i uczestniczkami zajęć fitness nowe możliwości, z drugiej strony stały się skutecznym instrumentem wykluczenia. Stosowanie mediów i technologii cyfrowych wpłynęło na ograniczenie fizycznej autonomii uczestniczek kultury fitness oraz wykonywanie ruchów podczas treningów online – nastąpiła zmiana niektórych nawyków cielesnych, a co za tym idzie, doświadczeń cielesnych.
Niniejszy projekt przyczynił się do popularyzacji wiedzy na temat kobiecej kultury fitness i doświadczeń jej uczestniczek w kontekście polskim, pogłębienia refleksji nad współczesnymi procesami tożsamościowymi, nawiązania współpracy z badaczami i praktykami sportu w ramach międzynarodowej sieci badawczej, co ma na celu kontynuowanie badań nad tematem w przyszłości. Novum stanowi oryginalny materiał badawczy wprowadzony do światowej literatury, jak też przyjęte metody badawcze.

W ramach realizacji projektu powstały publikacje naukowe – 5 artykułów anglojęzycznych, 3 rozdziały w książkach (2 anglojęzyczne, 1 polskojęzyczny) i manuskrypt monografii, który zostanie opublikowany w przyszłości. Zebrany materiał oraz jego interpretacje i analizy były prezentowane podczas licznych konferencji międzynarodowych (6) oraz otwartych dyskusji prowadzonych z członkami międzynarodowej sieci the Sport & Society Common Ground Network.

Teksty opublikowane w ramach projektu:

• 2021 Instrumental Touch: A Foucauldian Analysis of Women’s Fitness. Suomen Antropologi. Journal of the Finnish Anthropological Society 45 (4): 23–43. doi: https://doi.org/10.30676/jfas.v45i4.107794
• 2021 Between Belonging and Fitting In: Exploring the Intersections of Aging, Gender and Physical Activity from an Anthropological Perspective. Iron Game History: The Journal of Physical Culture 16 (1): 47–53.
• 2021 “Stay Fit to Fight the Virus”: Ethnographies of Change in the World of Fitness Instructors (Selected Case Studies) [in:] Time Out. National Perspectives on Sport and the Covid-19 Lockdown, Jörg Krieger, April Henning, Lindsay Parks Pieper, Paul Dimeo (eds.), 203–214. Champaign, IL: Common Ground Research Networks. DOI (full book): https://doi.org/10.18848/978-1-86335-232-1/CGP
• 2022 Online Workouts and Fitness Instructors’ Physical Autonomy in Times of the Covid-19 Pandemic. Ethnography, first online: DOI: https://doi.org/10.1177/14661381221147031
• 2022 Change and Challenge: A Case Study of Distance and Touch in a Fitness Club After Lockdown [in:] Restart: Sport After the Covid-19 Time Out, Jörg Krieger, April Henning, Lindsay Parks Pieper (eds.), 251–262. Champaign, IL: Common Ground Research Networks. DOI (full book): https://doi.org/10.18848/978-1-957792-14-9/CGP
• 2023 Aerobics Made in Poland: Women’s Mass Leisure Activity in the Socialist State, 1983–1989, The International Journal of the History of Sport 40 (14): 1287–1306. DOI: https://doi.org/10.1080/09523367.2024.2306871
• 2024 Why sports aerobics has never been transformed into a competitive sports discipline in Poland?: Tracing failure ethnographically, Anthropological Notebooks 30 (3): 39-64. DOI: https://doi.org/10.5281/zenodo.14582147
• 2020 Autoetnografia: jej odmiany, atuty, ograniczenia i przydatność w badaniach dotyczących kultury fizycznej [w:] Antropologiczne wędrówki po „miejscach” bliskich i dalekich. Księga jubileuszowa dla Profesor Iwony Kabzińskiej, Dagnosław Demski, Jarosław Derlicki, Anna Woźniak (red.), 159–172. Warszawa: Wydawnictwo IAE PAN.

Konferencje naukowe:

• 13–14 VI 2024 – Referat: “Professional Touch in Teaching and Learning Fitness: Embodied Skills, Ethics and Experiences of Female Fitness Instructors”, the Fifteenth International Conference on Sport & Society: Teaching & Learning Physical Education, organizatorzy: the University of Granada and the Sport & Society Research Network, Granada, Hiszpania.
• 30 VI–1 VII 2022 – Referat: “Online workouts and fitness instructors’ physical autonomy in the times of the Covid-19 pandemic”, the Thirteenth International Conference on Sport & Society, organizatorzy: Aarhus University and the Sport & Society Research Network, Aarhus, Dania.
• 1–3 VI 2021 – Referat: “The Good and Bad Pain. An Anthropological Approach to Understanding Pain in Female Fitness Culture”, ENPA 2021: Mind Embedded and Embodied – Future of Psychological Anthropology, organizatorzy: University of Helsinki, Finlandia. Z powodu pandemii Covid-19 konferencja odbywała się wyłącznie w formie online.
• 15 I 2021 ¬– Referat: “Between Belonging and Fitting In: Exploring the Intersections of Aging, Gender and Physical Activity from an Anthropological Perspective”, Physical Cultures of the Body, organizatorzy: the H. J. Lutcher Stark Center for Physical Culture and Sports, University of Texas, Austin, US. Z powodu pandemii Covid-19 konferencja odbywała się wyłącznie w formie online.
• 4–5 VI 2020 ¬– Referat: “Online Fitness Training Together: Some Ethnomethodological Considerations”, the Third online workshop of SIEF Working Group BASE – Bodies, Affects, Senses and Emotions, organizatorzy: Research Centre of the Slovenian Academy of Sciences and Arts, Lublana, Słowenia. Z powodu pandemii Covid-19 konferencja odbywała się wyłącznie w formie online.
• 14–17 IV 2019 – Referat: “Fitness Culture, Body in Motion and Age as Performed”, the 14th International SIEF Congress “Track Changes: Reflecting on a Transforming World”, Santiago de Compostela, Hiszpania.