instytutAEPAN, Autor w serwisie Instytut Archeologii i Etnologii

Postępowanie o nadanie stopnia doktora mgr Zuzanny Sadowskiej

Serengeti wczesnych pasterzy. W poszukiwaniu genezy społeczności pasterskich równin Afryki Wschodniej

Informacje o projekcie

Tytuł projektu: Serengeti wczesnych pasterzy. W poszukiwaniu genezy społeczności pasterskich równin Afryki Wschodniej
Numer projektu: SONATA, UMO-2024/55/D/HS3/01454
Kierownik projektu: dr Piotr Osypiński
Jednostka prowadząca projekt: Instytut Archeologii i Etnologii Polskiej Akademii Nauk
Źródło finansowania projektu: Narodowe Centrum Nauki
Słowa kluczowe: Neolit Pasterski, schematy osadnicze, chronologia, strategie adaptacyjne, Afryka Wschodnia
Kontakt: p.osypinski(at)iaepan.edu.pl

Charakterystyka projektu

W Serengeti – sanktuarium dzikiej przyrody afrykańskiej sawanny trudno jest odnaleźć dawnego człowieka innego niż myśliwego-zbieracza, trudno jest go sobie wyobrazić. A jednak dyskretne świadectwa na ścianach skalnych schronisk i pozornie niedostrzegalne artefakty odbijają dawną obecność pasterzy w tym krajobrazie. Na palcach jednej dłoni policzyć można znane archeologom miejsca pobytu pierwszych społeczności z okresu Neolitu Pasterskiego, tj. sprzed mniej niż 5000 lat. Wyznaczają one jednocześnie najdalej na południe wysunięte rubieże wczesnych społeczności pasterskich, jakie napływały do Afryki Wschodniej z północy.

Wstępne rozpoznanie, jakiego dokonaliśmy w sierpniu 2024 wskazuje na zgoła odmienny obraz – stanowisk tego rodzaju jest znacznie więcej i to zarówno nad rzeką Mbalageti jak i na trawiastych równinach wokół Sametu i Gol Kopjes. Studia nad tymi pozostałościami pomogą lepiej zrozumieć procesy migracji na południe i chronologię rozprzestrzeniania się pierwszych form gospodarki wytwórczej w tej części kontynentu. W naszym projekcie postaramy się również zweryfikować z dawna utrwaloną tezę o środowiskowym motorze tych migracji w środkowym holocenie posiłkując się wiedzą i doświadczeniem w badaniach wczesnego pasterstwa nad Nilem. To stanowi główny cel naszego projektu.

Do badań wykopaliskowych wytypowaliśmy cztery stanowiska w dwu strefach ekologicznych, aby prześledzić potencjalne różnice między nimi. Zamierzamy prowadzić badania szeroko-płaszczyznowe aby dokumentować nie tylko drobne zabytki ale też pozostałości osadnicze – domostwa, paleniska, obiekty zasobowe, być może również pochówki. Wykopaliskom towarzyszyć będą studia nad wykorzystaniem szerszej przestrzeni – preferencji form krajobrazu, odległości od źródeł wody i surowców mineralnych. Precyzyjny wgląd dadzą nam obrazowania z powietrza i modele cyfrowe terenu obecnie i w przeszłości. Do osiągnięcia tego celu wykorzystamy dron zespolony z precyzyjną nawigacją satelitarną (RTK GPS). Nie tylko usprawni to proces pozyskiwania danych ale i sprawi, że będzie on bezpieczniejszy, zarówno dla nas - archeologów jak i dla - bez wątpienia bacznie przyglądającym się nam, zwierząt Serengeti. Szczególną uwagę w naszych studiach poświęcimy zagadnieniom diety – zarówno przez analizy szczątków zwierzęcych jak i roślinnych. Nowoczesny warsztat metodyczny umożliwia nam dużo dokładniejsze niż dotychczas, studia nad zwierzętami udomowionymi, strukturą stad i wykorzystaniem (mięsnym i ukierunkowanym na korzyści przyżyciowe, w tym – mleczność). W analizach tych sięgać będziemy po analizy molekularne i genetyczne – ryzykowne, bo nie stosowane dotąd na materiałach z Afryki Wschodniej, ale dające możliwość znacznie lepszego niż dotychczas konstruowania wizji wczesnych społeczności pasterskich w ich poza-ludzkim wymiarze. W poszukiwaniu reliktów roślinnych przyjrzymy się makroszczątkom, pyłkom ale i mikrorezyduom na naczyniach ceramicznych i na powierzchni kamiennych żaren.

W skład zespołu badawczego, poza PI odpowiedzialnym za analizy narzędzi kamiennych i koordynacją badań terenowych, wchodzić będą specjaliści archeozoolog, archeobotanik i ceramolog a także operator aparatury pomiarowej RTK GPS. Badania w Serengeti nie mogą odbywać się bez ścisłej kooperacji z badaczami tanzańskimi, od dekad zaangażowanych w tworzenie prahistorycznych obrazów obecności człowieka w prawdziwej kolebce naszego gatunku. Poza bezcenną pomocą formalną i logistyczną, stworzymy też wspólnie okazję do praktycznego rozwijania archeologii Neolitu pasterskiego w N Tanzanii, zapraszając studentów Uniwersytetu Dar es Salaam do uczestnictwa w field-schools podczas trwania wykopalisk.
Rezultaty badań nad dawnymi społecznościami pasterskimi w Serengeti prezentowane będą zarówno pod postacią serii artykułów recenzowanych jak i prezentacji na konferencjach międzynarodowych. Popularyzatorski wymiar projektu to dedykowana strona internetowa i bieżące aktualizacje w mediach społecznościowych.

Metal i jego pochodzenie. Badania źródeł miedzi wykorzystywanej na ziemiach polskich w późnej epoce brązu i wczesnej epoce żelaza

Informacje o projekcie

Tytuł projektu: Metal i jego pochodzenie. Badania źródeł miedzi wykorzystywanej na ziemiach polskich w późnej epoce brązu i wczesnej epoce żelaza
Numer projektu: 2024/55/D/HS3/03006
Kierownik projektu: dr Kamil Łukasz Nowak
Jednostka prowadząca projekt: Instytut Archeologii i Etnologii Polskiej Akademii Nauk
Źródło finansowania projektu: Narodowe Centrum Nauki, SONATA-20
Słowa kluczowe: epoka brązu, wczesna epoka żelaza, metalurgia, miedź, proweniencja, kontakty i interakcje wymienne
Kontakt: k.nowak(at)iaepan.edu.pl

Charakterystyka projektu

Projekt koncentruje się na badaniu pochodzenia metali oraz rekonstrukcji sieci ich dystrybucji w późnej epoce brązu i we wczesnej epoce żelaza (ok. 1350–450 p.n.e.), w okresie funkcjonowania społeczności kultury łużyckich pól popielnicowych. Jednym z kluczowych wyzwań współczesnej archeometalurgii jest ustalenie źródeł surowców metalicznych oraz zrozumienie mechanizmów ich przepływu między regionami Europy. Odpowiedź na te pytania ma fundamentalne znaczenie dla rekonstrukcji kontaktów gospodarczych i społecznych w pradziejach.

Na obszarze dzisiejszej Polski w omawianym okresie można wyróżnić kilka regionalnych ośrodków metalurgicznych, m.in. na Śląsku, w Wielkopolsce, na Kujawach i Pomorzu Wschodnim. Regiony te charakteryzują się obecnością lokalnych wyrobów metalowych oraz licznych znalezisk narzędzi i przedmiotów związanych z obróbką metalu. Jednocześnie artefakty metalowe występują na całym obszarze zasiedlonym przez społeczności kultury łużyckich pól popielnicowych, co wskazuje na rozwinięte sieci wymiany. Kluczowym problemem badawczym pozostaje określenie źródeł surowca oraz kierunków jego napływu.

Projekt odpowiada na dwa zasadnicze pytania badawcze:

1. Pochodzenie metalu
Badania skupią się na identyfikacji źródeł miedzi wykorzystywanej przez społeczności kultury łużyckich pól popielnicowych. Zweryfikowana zostanie hipoteza o dominującej roli złóż alpejskich i rud słowackich, a także możliwość pozyskiwania metalu z bardziej odległych regionów Europy, w tym zachodniej części basenu Morza Śródziemnego (Iberia, Sardynia). Istotnym elementem analiz będzie rekonstrukcja potencjalnych szlaków wymiany, w szczególności wzdłuż dolin Odry i Nysy Łużyckiej, oraz rozpoznanie charakteru kontaktów między społecznościami Europy Środkowej i regionami sąsiednimi.

2. Forma dystrybucji metalu
Drugim kluczowym zagadnieniem jest ustalenie, w jakiej postaci metal docierał na badane tereny. Dotychczasowy brak znalezisk dużych brył surowca (tzw. placków odlewniczych) w południowej i środkowej Polsce sugeruje odmienne praktyki wymiany miedzi i brązu. Projekt zakłada analizę funkcji różnych kategorii artefaktów metalowych w systemach wymiany poprzez zestawienie wyników badań traseologicznych, chemicznych i izotopowych.
Realizacja projektu opiera się na interdyscyplinarnym zestawie nowoczesnych metod badawczych, obejmujących analizy składu pierwiastkowego i izotopów ołowiu, badania traseologiczne oraz narzędzia systemów informacji geograficznej (GIS). Tak szerokie podejście pozwoli na stworzenie nowego, bogatego zbioru danych analitycznych oraz osadzenie społeczności kultury łużyckich pól popielnicowych w szerszym, europejskim kontekście wymiany metali.
Wyniki projektu przyczynią się do lepszego zrozumienia roli gospodarki opartej na wymianie surowców metalicznych oraz umożliwią rekonstrukcję dalekosiężnych powiązań międzyregionalnych w późnej epoce brązu i wczesnej epoce żelaza.

Konsensus i władza: władza królewska i kultura polityczna w Jerozolimie za czasów krzyżowców (1100–1192)

Informacje o projekcie

Tytuł projektu: Konsensus i władza: władza królewska i kultura polityczna w Jerozolimie za czasów krzyżowców (1100–1192)
Numer projektu: UMO-2025/57/B/HS3/01149; OPUS-29
Kierownik projektu: dr Tomasz Pełech
Jednostka prowadząca projekt: Instytut Archeologii i Etnologii Polskiej Akademii Nauk
Źródło finansowania projektu: Narodowe Centrum Nauki
Słowa kluczowe: Władza królewska, wyprawy krzyżowe, państwa krzyżowców, król łacińskiej Jerozolimy, praktyka władzy
Kontakt: t.pelech(at)iaepan.edu.pl

Charakterystyka projektu

Wydarzenia ruchu krucjatowego przez wieki pobudzały ludzką wyobraźnię, owocując licznymi odniesieniami we współczesnej kulturze masowej. Krzyżowcy nie mogli zdawać sobie sprawy, że wiele osób na całym świecie, niemal dziesięć wieków po zdobyciu Jerozolimy w 1099 roku, będzie wyobrażać sobie idealnego króla poprzez kreację Baldwina IV (w tej roli Edward Norton) czy idealną królową jako Sybillę (Eva Green) w filmie Królestwo Niebieskie w reżyserii Ridleya Scotta. Nawet po tym krótkim wstępie warto wspomnieć, że średniowieczna Europa, której przyczółkiem było Królestwo Jerozolimskie, była światem królów, a obecność krzyżowców i ich przetrwanie przez 200 lat w Ziemi Świętej zostało naznaczone ustanowieniem Królestwa Jerozolimskiego w grudniu 1100 roku, kiedy Baldwin z Boulogne, pierwszy tego imienia, został koronowany na króla Jerozolimy.

Co to jednak właściwie oznaczało dla tych, którzy nosili koronę i dla tych, którzy jej nie nosili? Dlatego też pytania o to, czym była w istocie władza królewska, jakie były ideologiczne podstawy tego typu rządów i co abstrakcyjne normy oznaczały w praktyce, są kluczowe dla zrozumienia mechanizmów polityki w średniowieczu. Głównym celem projektu jest przedstawienie idei i praktyki władzy królewskiej w Królestwie Jerozolimskim w latach 1100–1192, tj. od panowania Baldwina I do końca rządów Gwidona z Lusignan (1186–1192). Zakres chronologiczny obejmuje zatem przyjęcie tytułu królewskiego przez pierwszego łacińskiego monarchę w Jerozolimie oraz utratę Świętego Miasta, co miało swój wymiar praktyczny
i ideologiczny związany z ograniczeniem granic Królestwa Jerozolimskiego do wybrzeża lewantyńskiego. Można bowiem przyjąć, że utrata Jerozolimy stanowiła wyraźny kamień milowy w życiu politycznym tzw. państw krzyżowców, a idea władzy królewskiej, jak i cały system władzy w Outremer, wymagały przeformułowania.

Projekt zakłada następujące cele badawcze: (1) określenie wpływu Jerozolimy, jak i coraz większego nacisku monarchów na ukazanie jej świętości, na zbiorowe wyobrażenia o królewskości w państwach krzyżowców w XII w.; (2) zbadanie tytułu (tytułów) królewskiego (królewskich), zwłaszcza poprzez intitulatio zawartych na dyplomach wystawianych przez kancelarię Królestwa Jerozolimskiego, jako najbardziej wszechstronnego przedstawienia króla; (3) ustalenie kluczowych idei w autoprezentacji królów Jerozolimy: czy było to imitatio Christi (naśladowanie Chrystusa)? (4) wskazanie, że sprawowanie czy wykonywanie władzy królewskiej w Królestwie Jerozolimskim nigdy nie miało charakteru władzy autokratycznej, sprawowanej wbrew lub bez woli i współudziału elit politycznych, a zatem Królestwo nigdy nie było postrzegane jako prywatna własność króla (i jego rodu), który rządził nie samodzielnie, ale w ramach wytyczanych przez kulturę polityczną, którą można opisać jako rządy sprawowane w ramach konsensusu. Wskazane cele badawcze projektu, choć związane z dominującą obecnie historiografią wypraw krzyżowych i szerszym nurtem historii politycznej, nie doczekały się wystarczającej uwagi w świecie naukowym i wymagają uzupełnienia oraz weryfikacji.

Badania będą oparte na korpusie źródeł dyplomatycznych (ok. 1100 dokumentów), materiałach sfragistycznych, epigraficznych i numizmatycznych uzupełnionych źródłami narracyjnymi, w tym dziełami Fulchera z Chartres, Alberta z Akwizgranu, Wilhelma z Tyru i innymi źródłami opisującymi historię Królestwa Jerozolimskiego, przekazującymi informacje o jego kulturze politycznej. W związku z tym, chociaż ten typ źródła jest znacznie późniejszy (z ok. XIII w.), traktaty prawne, takie jak Assizes of Jerusalem, opracowane w państwach krzyżowców, zostaną wykorzystane jako materiał uzupełniający.

Projekt wypełnia istotną lukę w rozumieniu historii politycznej średniowiecznej Europy, jednocześnie podejmując ważny krok w kierunku przyszłych badań porównawczych, wykorzystując przypadek Królestwa Jerozolimskiego.

Wieś postpandemiczna. Czy polskie rolnictwo jest w ciągłym kryzysie? Przypadek foodways na Podlasiu

Informacje o projekcie

Tytuł projektu: Wieś postpandemiczna. Czy polskie rolnictwo jest w ciągłym kryzysie? Przypadek foodways na Podlasiu
Numer projektu: 2024/53/B/HS3/03192 OPUS
Kierownik projektu: dr Joanna Mroczkowska
Jednostka prowadząca projekt: Instytut Archeologii i Etnologii Polskiej Akademii Nauk
Źródło finansowania projektu: Narodowe Centrum Nauki
Słowa kluczowe: antropologia wsi, pandemia, rolnictwo, kryzys, foodways, antropologia jedzenia, Podlasie
Kontakt: j.mroczkowska(at)iaepan.edu.pl

Charakterystyka projektu

Projekt analizuje wpływ pandemii jako zjawiska społecznego na wiejskie społeczności lokalne, ze szczególnym uwzględnieniem prowadzonej w ich obrębie produkcji żywności i foodways (obiegów żywności i sposobów produkcji i konsumpcji jedzenia) (Camp 2003) na Podlasiu w Polsce, regionie o odrębnym tle społeczno-historycznym, w którym stosunkowo silnie rozdrobnione rolnictwo ma kluczowe znaczenie dla sposobu życia. KONTEKST: 11 marca 2020 r. Światowa Organizacja Zdrowia ogłosiła pandemię COVID-19. W miarę jak wprowadzano lockdowny, przemysł spożywczy stawał się coraz bardziej uwikłany w kryzys. Punktem wyjścia tego projektu są wnioski wielokrotnie wysuwane w socjologii i antropologii rolnictwa, w których wieś i rolnictwo (w tym rolnictwo w Polsce) było omawiane w kategoriach kryzysu (Mendras 1976; Gorlach 1995; Giner i Sevilla-Guzman 1980). W połączeniu ze skutkami pandemii, następującym po niej kryzysem politycznym i społecznym (m.in. związanymi z inwazją Rosji na Ukrainę, kryzysem na granicy z Białorusią; problemami z handlem produktami spożywczymi z Ukrainą, czy obecne reformy politycznymi z Polsce) skłania to do stawiania pytań o doświadczenie życia w warunkach ciągłego i narastającego kryzysu w regionach wiejskich w Polsce. Pandemia znacząco zakłóciła łańcuchy dostaw żywności na całym świecie, a niniejszy projekt ma na celu zrozumienie tych zakłóceń na poziomie lokalnym poprzez badania etnograficzne

Badania oferować mają nowatorską perspektywę na kwestię, czy polskie rolnictwo (na podstawie przypadku Podlasia) znajduje się w stanie permanentnego kryzysu? Czy jest to stan, z którego można wyjść, czy podlega on transformacjom? W jaki sposób jedno z ostatnich największych zjawisk społecznych i gospodarczych wpłynęło na ontologię kryzysu? Projekt ten ma na celu odkrycie i przeanalizowanie obszarów życia społecznego dotkniętych pandemią, w szczególności w odniesieniu do rolnictwa, produkcji żywności (bezpieczeństwo żywnościowe), relacji z naturą (wzajemność vs dominacja) oraz koncepcji domu (patrz homo oeconomicus, oikos, Gudeman 2006). Analiza dotyczyć ma również dynamiki (i możliwej jej redefinicji) relacji, która została podważone przez pandemię: tj. między społecznościami rolniczymi a naturą. W szczególności projekt ten ma na celu zbadanie: Jakie wyzwania stanęły przed lokalnymi rolnikami i mieszkańcami wsi na Podlasiu podczas i po pandemii COVID-19? Jak poradzili sobie z tymi wyzwaniami i jakie strategie okazały się najbardziej skuteczne w utrzymaniu odporności (resilience) i zaspokojeniu zmieniających się potrzeb żywnościowych konsumentów? Jaki jest postrzegany wpływ społeczny pandemii i polityki post-pandemicznej na region i społeczności wiejskie? Czy wpływ ten jest oceniany wyłącznie negatywnie przez społeczności lokalne (jako trudności, trauma, kryzys), czy też może były pozytywne skutki uboczne tych wydarzeń? W jaki sposób kryzysy te wpłynęły na rzeczywistość społeczną w skali mikro i makro, w tym na logistykę, mobilność ludzi i produktów, sieci i relacje społeczne, krajobraz/przyrodę oraz poczucie osadzenia/przynależności? W jaki sposób zostały przekształcone podlaskie foodways rozumiane jako szeroki system społeczny, kulturowy i logistyczny, w którym żywność łączy ludzi, krajobrazy, i inne podmioty?

Badania etnograficzne prowadzone będą na Podlasiu, gdzie kryzys jest wyraźnie widoczny i rozgrywa się wiele z post-pandemicznych realiów. Aby umożliwić analizę porównawczą, wybrane zostaną dwie części regionu o zróżnicowanych krajobrazach społecznych i politycznych (powiat sokólski i hajnowski).

Antropologia przy mikrofonie. Podcasty antropologiczne

Informacje o projekcie

Tytuł projektu: Antropologia przy mikrofonie. Podcasty antropologiczne
Finansowanie: Projekt dofinansowany ze środków budżetu państwa w ramach Programu Ministra Nauki i Szkolnictwa Wyższego pod nazwą „Społeczna odpowiedzialność nauki II” – moduł „Popularyzacja nauki”, nr projektu POPUL/SP/0271/2024/02, kwota finansowania projektu 88 770,00 zł, całkowita wartość projektu 98 770,00 zł
Jednostka realizująca projekt: Ośrodek Etnologii i Antropologii Współczesności Instytutu Archeologii i Etnologii Polskiej Akademii Nauk w Warszawie pod kierownictwem dr hab. Łukasza Smyrskiego, prof. IAE PAN
Jednostka prowadząca projekt: Instytut Archeologii i Etnologii Polskiej Akademii Nauk
Kontakt: l.smyrski(at)iaepan.edu.pl

Charakterystyka projektu

Projekt „Antropologia przy mikrofonie. Podcasty antropologiczne” ma na celu upowszechnianie współczesnej antropologii w przestrzeni internetowej oraz przybliżanie specyfiki badań etnograficznych szerokiemu gronu odbiorców. W społecznym odbiorze w Polsce antropologia bywa wciąż rozumiana stereotypowo jako dyscyplina zajmująca się wyłącznie tradycyjną kulturą ludową, obrzędami, zwyczajami czy skansenami. Innym potocznym wyobrażeniem antropologii jest jej utożsamianie z poznawaniem i opisywaniem odległych, „egzotycznych” kultur z różnych części świata.

W realizowanych podcastach przedstawiamy odmienne ujęcie tej dyscypliny, ukazując antropologię jako istotną dziedzinę badań nad współczesnością. Przedstawiamy ją jako naukę analizującą mechanizmy tworzenia relacji społecznych, oferującą krytyczną refleksję nad kulturą oraz dekonstruującą utrwalone, morfologiczne opisy społeczności ludzkich. Antropologia pojawia się tu również jako ważny element dyskursu dekolonialnego, a także jako obszar badań nad relacjami ludzi ze zwierzętami, roślinami oraz innymi podmiotami nieludzkimi, które w ontologiach odmiennych od zachodnich mogą posiadać status osób.

Podcasty antropologiczne pokazują, że antropologia jest dyscypliną głęboko zakorzenioną w tradycji nauk humanistycznych, a jednocześnie dynamicznie reagującą na współczesne wyzwania społeczne. Skupiając się na analizie procesów społecznych w skali mikro, pozwala ona dostrzec złożoność zjawisk, które często umykają perspektywom makrospołecznym, i tym samym wnosi istotny wkład w rozumienie współczesnego świata.

Podcasty w RCIN

Postępowanie o nadanie stopnia doktora mgr Zuzanny Sadowskiej

Serengeti wczesnych pasterzy. W poszukiwaniu genezy społeczności pasterskich równin Afryki Wschodniej

Informacje o projekcie

Charakterystyka projektu

Metal i jego pochodzenie. Badania źródeł miedzi wykorzystywanej na ziemiach polskich w późnej epoce brązu i wczesnej epoce żelaza

Informacje o projekcie

Charakterystyka projektu

Konsensus i władza: władza królewska i kultura polityczna w Jerozolimie za czasów krzyżowców (1100–1192)

Informacje o projekcie

Charakterystyka projektu

Wieś postpandemiczna. Czy polskie rolnictwo jest w ciągłym kryzysie? Przypadek foodways na Podlasiu

Informacje o projekcie

Charakterystyka projektu

Antropologia przy mikrofonie. Podcasty antropologiczne

Informacje o projekcie

Charakterystyka projektu

Postępowanie habilitacyjne dr Anny Rauby-Bukowskiej

Przetarg ustny nieograniczony na najem pomieszczeń usługowych w budynku we Wrocławiu - 22.01.2026 r.

Postępowanie habilitacyjne dra Macieja Trzecieckiego

Rozstrzygnięcie konkursu na stanowisko adiunkta w Ośrodku Archeologii Pradziejowej